Analiza tekstów staropolskich

obowiązkowe

Student:

1. Rozpoznaje i wskazuje najważniejsze zmiany fonetyczne oraz fleksyjne, które zaszły w historii polszczyzny.

2. Posiada podstawową wiedzę na temat zabytków języka polskiego.

3. Posługuje się metodą filologiczną.

4. Rozpoznaje i wskazuje najważniejsze cechy dialektalne polszczyzny.

w sali

Przedmiot ma na celu pogłębienie wiedzy o przeszłości polszczyzny, jej odmianach stylowych i funkcjonalnych, ukazanie zróżnicowania stylistycznego dawnej polszczyzny.

Zapoznanie studentów ze zróżnicowanymi tekstami dawnymi jako źródłami do historii języka, dzięki stosowaniu różnorodnej historycznojęzykowej metody filologicznej i dialektologii historycznej.

Wyrobienie umiejętności czytania ze zrozumieniem literatury staropolskiej oraz przeprowadzania poprawnej analizy językowej tekstów dawnych w zakresie pisowni, fonetyki, fleksji, słowotwórstwa, słownictwa, składni, a także ich właściwości stylistycznych, oraz praktycznego określania różnego typu archaizmów i wskazywania zachowanych do dziś reliktów dawnych zjawisk językowych.

Wykształcenie umiejętności wskazania w zabytkach językowych cech regionalnych, zwyczajów pisownianych i norm regionalnych.

Wybór tekstów do analizy zależy od prowadzącego zajęcia.

Tematyka:

1. Przegląd zabytków języka polskiego jako źródeł historii języka (średniowiecze i wiek XVI): teksty literackie, użytkowe. Podstawowe terminy z zakresu edytorstwa tekstów dawnych: kodeks, rękopis, inkunabuł, druk. Zagadnienia pisowni, transliteracja, transkrypcja; ćwiczenia z transliteracji i transkrypcji na wybranym tekście. Ocena przydatności różnych typów edycji do badań językowych, różne odczytania zabytków. Próba wskazania zjawisk i procesów, jakie dokumentują zabytki polszczyzny (np. Obiecado lub dowolny krótki tekst drukowany).

2. Kazania świętokrzyskie jako pomnik prozy polskiej i przykład stylu kaznodziejskiego. Zagadnienia grafii, ortografia, brachygrafia i interpunkcja. Problemy transkrypcji i transliteracji tekstu. Lektura wybranego kazania ze świętokrzyskiego zbioru. Cechy regionalne utrwalone w świętokrzyskim rękopisie.

3. Kazania świętokrzyskie – analiza językowa i stylistyczna zabytku. Kompozycja kazań.

4. Kazania gnieźnieńskie – jako przykład kaznodziejstwa z XV wieku. Analiza graficzna, stylistyczna i językowa zabytku.

5. Staropolskie przekłady Biblii, ich typy (przekłady swobodne i kanoniczne, harmonia ewangeliczna). Biblia królowej Zofii: pisownia zabytku, zależność od czeskiego wzorca (wybrane zagadnienia fonetyczne, leksykalne). Porównanie języka dowolnego fragmentu translacji średniowiecznej i współczesnych (np. Tobiasz, Rut czy Genesis).

6. Psałterz floriański a Psałterz puławski – analiza porównawcza tekstów. Księga psalmów w dziejach języka i kultury polskiej, m.in. przekłady W. Wróbla, M. Reja, J. Lubelczyka, J. Wujka. Humanistyczne tłumaczenie psalmów Jana Kochanowskiego. Przekłady współczesne (do wyboru). Analiza językowa tekstów.

7. Arcydzieła staropolskiej literatury – Bogurodzica. Analiza tekstu (archaizmy zabytku, wariantywne formy trybu rozkazującego).

8. Żale Matki Boskiej pod krzyżem jako średniowieczny plankt. Dawne i współczesne pieśni religijne jako świadectwa dawnej polszczyzny na dowolnych przykładach (pieśni adwentowe, kolędy, pieśni wielkanocne); zwrócenie uwagi na typy i odmianę zaimków.

9. Legenda o świętym Aleksym i Żywot św. Błażeja jako zabytki literatury hagiograficznej i parenetycznej; mazowieckie cechy zabytku, klasyfikacja i rozwój imiesłowów na przykładach z tekstu, przypomnienie zagadnienia ewolucji imiesłowów w języku polskim).

10. Analiza wybranych tekstów staropolskich, np. madrygału Ach, miłość, coś mi uczyniła lub Rozmowy mistrza Polikarpa ze śmiercią, lub wiersza Słoty O chlebowym stole, lub innych.

11. Roty przysiąg sądowych jako przykład staropolskiego stylu urzędowego, z elementami polszczyzny potocznej.

Zwrócenie uwagi na sposób wyrażania czasu przeszłego.

12. Staropolskie kanony piękna i brzydoty na podstawie Rozmyślania przemyskiego, kazań, utworów wierszowanych, Jana z Koszyczek, Rozmów, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym, a wszakoż, jako o nim powiedają, bardzo wymownym, z figurami i gadkami śmiesznymi, lub literatury sowizdrzalskiej).

13. Polszczyzna renesansowa i jej oblicza. XVI- i XVII-wieczne teksty naukowe, np. Falimirz, O ziołach i mocy ich, Grzebski, Geometryja albo miernicka nauka, W. Oczki, Przymiot… Etyka Arystotelesowa Sebastiana Petrycego z Pilzna.

14. Literatura obyczajowa XVI w.: Sjem niewieści lub satyry Marcina Bielskiego, literatura sowizdrzalska, Jana z Koszyczek Poncjan, czyli historia o siedmi mędrcach.

15. Polszczyzna połowy XVI w. na przykładzie twórczości M. Reja i J. Kochanowskiego.

Biblioteka zabytków polskiego piśmiennictwa staropolskiego, płyta DVD, red. Wacław Twardzik, Kraków 2006.

Borawski Stanisław, Furdal Antoni, Wybór tekstów języka polskiego, Warszawa 2003.

Borejszo Maria (red.), Wielkanoc w polskiej kulturze, Poznań 1997 (wybrane artykuły poświęcone pieśniom).

„Cały świat nie pomieściłby ksiąg.” Staropolskie opowieści i przekazy apokryficzne, wyd. M. Adamczyk, W. R. Rzepka, W. Wydra, Warszawa 2008 lub inne wydanie.

Cybulski Marek, Wybór tekstów z dziejów języka polskiego, t. I-II, Łódź 2015.

Długosz-Kurczabowa Krystyna, Dubisz Stanisław, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1998 lub wyd. następne.

Dąbrówka Andrzej, Średniowiecze. Korzenie, Warszawa 2007 (wybrane studia, m.in. Podłoże i znaczenie Bogurodzicy, Język polski, Pamięć; księgozbiory i czytanie, Literatura a narodowość, Język ojczysty w Kościele, Znane przysłowia pochodzące ze średniowiecza lub inne studia z tomu).

Deptuchowa Ewa, Odpowiedniki czeskiego aorystu w Biblii królowej Zofii (Genesis – Josue), Kraków 2008.

Dokument pisany w badaniach historyka języka. Z badań nad grafią i fonetyką historycznej polszczyzny, red. M. Kuźmicki, M. Osiewicz, Zielona Góra – Poznań 2010 [wybrane artykuły, m.in. Alina Kępińska, Wiedza historycznojęzykowa a edycje tekstów staropolskich (na przykładach z fryburskiego wydania Rozmyślania przemyskiego), s. 31- 70, Maria Trawińska, Grafia najstarszej księgi ziemskiej poznańskiej, s. 71-85, Józef Kość, Staropolskie transformacje dialogów sądowych (podstawa materiałowa: Ortyle magdeburskie), s. 111-124 lub inne artykuły z tomu].

Dróżdż Andrzej, Propozycja badawcza dekoracji Psałterza floriańskiego, "Rocznik Biblioteki Narodowej", 2003, s. 201-210.

Fulińska Agnieszka, Naśladowanie i twórczość. Renesansowe teorie imitacji, emulacji i przekładu, Wrocław 2000.

Glosariusz staropolski, red. W. Decyk-Zięba, S. Dubisz, Warszawa 2008.

Godyń Jan, Retoryka i interpunkcja w pięciu polskich pieśniach Władysława z Gielniowa, [w:] „Cantando cum citharista”. W pięćsetlecie śmierci Władysława z Gielniowa, red. R. Mazurkiewicz, Warszawa 2006 (lub inne artykuły z tomu).

Jankowiak Lucyna Agnieszka, Słownictwo medyczne Stefana Falimirza, t., 1,2, Warszawa 2005.

Kazania świętokrzyskie. Nowa edycja. Nowe propozycje badawcze, red. P. Stępień, przy współpracy K. Tchórzewskiej-Kabaty i I. Winiarskiej-Górskiej, Warszawa 2009.

Kępińska Alina, Skąd się wziął w języku polskim bezosobnik, czyli o ewolucji form typu podano, pito na materiale z Rozmyślania przemyskiego oraz Poncjana, [w:] Staropolszczyzna piękna i interesująca. Zbiór studiów pod red. Elżbiety Koniusz i Stanisława Cygana, t. 1, Kielce 2006, s.113-124.

Kępińska Alina, Zapomnieć się względem Boga i swego męża – drobiazg o zmianach leksykalno-stylistycznych, „Prace Filologiczne”, t. 49, 2004, s. 179-205.

Kozaryn Dorota, Językowy obraz faz życia ludzkiego w utworach Mikołaja Reja, Szczecin 2009.

Kwilecka Irena, Studia nad staropolskimi przekładami Biblii, Poznań 2003.

Literatura staropolska w dydaktyce uniwersyteckiej, red. Jan Okoń i Michał Kuran, Łódź 2007.

Meller Katarzyna, Carmen patrium: Bogurodzica, [w:] tejże, Noc przeszła, a dzień się przybliżył. Studia o polskim piśmiennictwie reformacyjnym XVI wieku, Poznań 2004, s. 15-19.

Ostaszewska Danuta, Postać w literaturze. Wizerunek staropolski. Obrazy – konwencje – stereotypy, Katowice 2001.

Ostrowska Ewa, Z dziejów języka polskiego i jego piękna, Kraków 1978 (m.in. Kompozycja i artyzm językowy <<Kazań świętokrzyskich>>, s. 41-100, Walka o piękne słowo psałterzowe. Psałterz Kochanowskiego i Psałterz brzeski, s. 290-336, Bogurodzica – najstarszy wiersz polski, s. 5-32, Posłuchajcie bracia miła – artyzm kompozycji i języka pieśni, s. 123-171, Rej w ocenie Kochanowskiego, s. 267-289 i inne studia z tomu).

„Pamiętnik Literacki”, 2005, z. 2. – wybrane teksty poświęcone Bogurodzicy.

Partyka Joanna, Rękopisy dworu szlacheckiego doby staropolskiej, Warszawa 1995.

Partyka Joanna, Żona wyćwiczona. Kobieta pisząca w kulturze XVI i XVII wieku, Warszawa 2004.

Rospond Stanisław, Język renesansu a średniowiecza na podstawie literatury psałterzowo-biblijnej, [w:] Odrodzenie w Polsce, t. 3., cz. 2., red. M. R. Mayenowa i Z. Klemensiewicz, Warszawa 1962, s. 61-192.

Rzepka Wojciech Ryszard, O staropolskim madrygale miłosnym Ach, miłość, coś mi uczyniła. (Uwagi wydawcy), [w:] Viribus unitis. Księga poświęcona Profesor Monice Gruchmanowej w 75-lecie urodzin, red. M. Borejszo, S. Mikołajczak, Poznań 1998, s. 57-62.

Rzepka Wojciech, Wydra Wiesław, Chrestomatia staropolska, Wrocław − Warszawa − Kraków − Gdańsk, 1995 lub inne wydanie.

Taszycki Witold, Wybór tekstów staropolskich, XVI – XVIII wieku, Warszawa 1955.

Twardzik Wacław, O uważniejszym aniżeli dotychmiast tekstu staropolskiego czytaniu i jakie z niego pożytki płyną rozprawa śliczna i podziwienia godna, Kraków 1997.

Sieradzka-Baziur Bożena, Jana Kochanowskiego renesansowy świat uczuć. Analiza językoznawcza, Kraków 2002.

Sieradzka-Baziur Bożena, Składniowe sposoby wyrażania emocji w polskich utworach Jana Kochanowskiego (zdania życzące), [w:] Poznańskie Spotkania Językoznawcze, t. 7, red. Z. Krążyńska, Z. Zagórski, Poznań 2001, s. 131-143.

Skubalanka Teresa, Podstawy analizy stylistycznej, rozważania o metodzie, Lublin 2001.

Skubalanka Teresa, Rozwój stylów prozy użytkowej, [w:] Historyczna stylistyka języka polskiego, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1984, s. 170−204.

Skubalanka Teresa, Wprowadzenie do gramatyki stylistycznej języka polskiego, Lublin 1991.

Słoboda Agnieszka, Składnia grupy imiennej w staropolszczyźnie. Na przykładzie wielkopolskich rot sądowych XIV i XV wieku, Poznań 2005.

Staropolska on-line. Serwis naukowo-dydaktyczny, red. R. Mazurkiewicz.

Stępień Paweł, Z literatury religijnej polskiego średniowiecza.

Studia o czterech tekstach: „Kazanie na dzień św. Katarzyny”,

„Legenda o św. Aleksym”, „Lament świętokrzyski”, „Żołtarz

Jezusow”, Warszawa 2003.

Śnieżyńska-Stolot Ewa, Tajemnice dekoracji Psałterza floriańskiego. Z dziejów średniowiecznej koncepcji uniwersum, Warszawa 1992.

Teksty staropolskie. Analizy i interpretacje, red. W. Decyk-

Zięba, S. Dubisz, Warszawa 2003.

Urbańczyk Stanisław, Prace z dziejów języka polskiego, Wrocław 1979, wybrane artykuły (np.: U progu polszczyzny literackiej, s. 149-153, Rola wielkich pisarzy złotego wieku na tle innych czynników kształtujących normy języka polskiego, s. 206-235, Jaką polszczyzną mówił Jan Kochanowski i jego rówieśnicy, s. 236-247).

Wanicowa Zofia, Ignota, dubia, reperta. Czytać i rozumieć staropolszczyznę, Kraków 2009.

Wanicowa Zofia, Wokół rozumienia 1. zwrotki Bogurodzicy, „Język Polski” 2005, z. 2, s. 90-102 (tekst dostępny w internecie w formacie PDF).

Wanicowa Zofia, Z warsztatu badawczego leksykografa – historyka, „Język Polski” LXXXXIX, 2009, z. 4-5, s. 255-262.

Wąsińska Kinga, Słownictwo mentalne w historii polszczyzny: studium słowotwórczo-leksykalne, Katowice 2015.

Wilkoń Aleksander, Dzieje języka artystycznego w Polsce, (średniowiecze, renesans), Katowice 2004.

Wilkoń Aleksander, Dzieje języka artystycznego w Polsce. Język, style literatury barokowej, Kraków 2002.

Wilkoń Aleksander, Język artystyczny. Studia i szkice, Katowice 1999.

Winiarska Izabela, Kazania świętokrzyskie – pomnik prozy polskiej. Uwagi historyka języka, "Rocznik Biblioteki Narodowej", 2003, s. 151-200.

Winiarska Izabela, Kultura języka polskiego w dawnych wiekach, ,,Biuletyn Informacyjny Biblioteki Narodowej” 1/176/2006, s. 7-15.

Wiśniewska Halina, Renesansowa nowoczesność w przypowieściach, czyli bajkach Biernata z Lublina (ok. 1465 - ok. 1529), Lublin 2015.

Woźniak Ewa, Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza, Łódź 2007.

Vrtel-Wierczyński Stefan, Wybór tekstów staropolskich, dowolne wydanie.

Opracowania elektroniczne:

Piętnastowieczne przekłady Nowego Testamentu - elektroniczna konkordancja staropolska. Internetowa baza danych, red. M. Leńczuk: http://stnt.ijp-pan.krakow.pl/;

Słownik pojęciowy słownika staropolskiego, red. B. Sieradzka-Baziur: http://spjs.ijp-pan.krakow.pl;

Szesnastowieczne przekłady Ewangelii - przeglądarka wersetów równoległych, red. Izabela Winiarska-Górska: http://www.ewangelie.uw.edu.pl/.

Student

WIEDZA

1. Rozpoznaje i opisuje zabytki staropolskie.

2. Rozróżnia formy fleksyjne i paradygmaty deklinacyjne i koniugacyjne.

3. Opisuje terminy: kodeks, rękopis, inkunabuł, druk; transliteracja, transkrypcja, fototypia

4. Rozpoznaje typy grafii staropolskiej (prostą, złożoną, diakrytyczną, mieszaną).

5. Ma podstawową wiedzę o związkach między badaniami literackimi i językoznawczymi.

UMIEJĘTNOŚCI

1. Rozpoznaje i opisuje procesy fonetyczne, które zaszły w formach poświadczonych w analizowanych tekstach.

2. Rozpoznaje i klasyfikuje dawne formy fleksyjne.

3. Rozpoznaje archaizmy i formy innowacyjne dla danej epoki rozwojowej polszczyzny, poprawnie je interpretuje.

4. Wskazuje środki językowo-stylistyczne typowe dla poszczególnych zabytków staropolskich.

5. Wykorzystuje poznane wcześniej narzędzia badawcze do pracy z tekstem (np. kwerendy w słownikach historycznych).

6. Wiąże fakty językowe z faktami kulturowymi, literackimi i historycznymi.

7. Rozpoznaje, wskazuje i opisuje w tekstach historycznych cechy językowe charakterystyczne dla różnych dialektów języka polskiego.

8. Czyta, interpretuje i analizuje teksty o charakterze naukowym i poprawnie stosuje poznaną terminologię językoznawczą w opisie zabytku.

9. Przytacza główne tezy badaczy językoznawstwa, stosownie do ich istotności.

10. Formułuje w mowie i na piśmie problemy badawcze właściwe dla filologii polskiej, stawia tezy oraz artykułuje własne poglądy w sprawach językoznawczych, zwłaszcza historycznojęzykowych.

11. Dobiera strategie argumentacyjne, na poziomie elementarnym konstruuje krytyczne argumenty, formułuje odpowiedzi na krytykę.

12. Prowadzi pracę badawczą pod kierunkiem opiekuna naukowego lub kierownika zespołu badawczego, w szczególności dokonuje transkrypcji i opisu tekstu staropolskiego lub szesnastowiecznego.

KOMPETENCJE SPOŁECZNE

1. Docenia bogactwo literatury staropolskiej.

2. Szanuje język własnego narodu i traktuje go jako wartość.

3. Docenia bogactwa narodowego dziedzictwa kulturowego.

4. Pisząc pracę, samodzielnie podejmuje i inicjuje proste działania badawcze;

5. Pisząc pracę, efektywnie organizuje własną pracę i krytycznie ocenia jej stopień zaawansowania;

6. Docenia piękno polszczyzny historycznej.

7. Jest świadomy posiadanej przez siebie wiedzy i zna zakres nabytych umiejętności, rozumie potrzebę ciągłego dokształcania się i rozwoju.

8. Umie współpracować w grupie i jest otwarty na nowe idee i gotów do zmiany opinii w świetle dostępnych danych i argumentów.

9. Wykazuje motywację do zaangażowanego uczestnictwa w życiu naukowym i kulturalnym.

10. Ma świadomość znaczenia europejskiego i narodowego dziedzictwa kulturowego dla rozumienia wydarzeń społecznych i kulturalnych, w szczególności docenia znaczenie tekstów staropolskich.

Zaliczenie końcowe, które student uzyskuje na podstawie obecności i aktywności na zajęciach, sprawdzianów pisemnych, a także referatów, prezentacji lub prac pisemnych (do wyboru przez prowadzącego zajęcia).

Nie.