Norms and standards for language and communication behaviour

Wykład przybliża tendencje rozwojowe polszczyzny z perspektywy teorii komunikacji oraz najczęstsze zachowania komunikacyjne w polszczyźnie XXI wieku: w sytuacji oficjalnej i nieoficjalnej, w odmianie mówionej, pisanej i internetowej.

Zakres tematów:

1. Norma – czym jest? Jakie rodzaje norm są wyróżniane? Badania naukowe: norma statystyczna vs norma rozwojowa. Język: norma wzorcowa vs norma użytkowa. Prawo: norma prawna vs norma zwyczajowa. Kodeks etyczny logopedy; naruszanie dóbr innych osób w komunikacji – zniesławienie i zniewaga. Perswazja i manipulacja.

2. Odmiany polszczyzny – pisana, mówiona; staranna, swobodna; ogólnopolska – regionalna i środowiskowa (np. sojolektyk, profesjolekty).

3. Język niedyskryminujący, język prosty – zasady doboru form językowych i budowania komunikatu.

4. Role społeczne – czym jest rola społeczna w klasycznych ujęciach (Giddens vs Goffman). Rola społeczna w komunikacji – co się na nią składa? Rola społeczna logopedy w różnych typach interakcji. Jak wydawać polecenia? Jak udzielać informacji zwrotnej? Najczęstsze bariery komunikacyjne.

5. Grzeczność językowa – nierównorzędność relacji a grzeczność językowa. Formuły powitalne, pożegnalne, zwroty adresatywne, akty mowy a grzeczność językowa. Dostosowanie formuł językowych do sytuacji komunikacyjnej i relacji między uczestnikami interakcji.

6. Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny, w tym rozwój normy językowej oraz zasady ortografii obowiązujące od 1.01.2026.

• Dubisz S. (red.), 2002, Nauka o języku dla polonistów, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• Goffman E., 2000, Człowiek w teatrze życia codziennego, tłum. H. i P. Śpiewakowie, Warszawa: Wydawnictwo KR.

• Grabias S., 1997, Język w zachowaniach społecznych, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

• Jadacka H., 2005, Kultura języka polskiego. Fleksja, słowotwórstwo, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• Karpowicz T., 2009, Kultura języka polskiego. Wymowa, ortografia, interpunkcja, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• Kołodziejek E., Krzyżyk D., Skudrzyk A., Sobczak B., 2025, Mały słownik ortograficzny. Nowe reguły pisowni 2026, Warszawa: Polska Akademia Nauk, Rada Języka Polskiego, dostęp online: Wydział Filologiczny UWr[dostęp: 29.05.2026].

• Linde-Usiekniewicz J., Łaziński M., 2023, Język niedyskryminujący, [w:] M. Bańko (red.), Polszczyzna na co dzień, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 789–818.

• Lubaś W., 2003, Polskie gadanie. Podstawowe cechy i funkcje potocznej odmiany polszczyzny, Opole: Uniwersytet Opolski.

• Marcjanik M., 2013, Mówimy uprzejmie. Poradnik językowego savoir-vivre’u, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• Markowski A., 2005, Kultura języka polskiego. Wymowa, ortografia, interpunkcja, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

• Nowina-Konopka M., 2016, Komunikacja lekarz-pacjent. Teoria i praktyka, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, dostęp online: uj.edu.pl [dostęp: 29.05.2026].

• Piekot T., Zarzeczny G., Moroń E., 2017, Prosta polszczyzna w praktyce. Standaryzacja języka serwisu Obywatel.gov.pl, [w:] K. Kłosińska, R. Zimny (red.), Przyszłość polszczyzny – polszczyzna przyszłości, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, s. 251–265.

• Polskie Towarzystwo Logopedyczne, b.d., Kodeks Etyczny Logopedy, dostęp online: logopeda.org.pl.

• Polski Związek Logopedów, b.d., Kodeks Etyczny Logopedy, dostęp online: https://logopeda.org.pl.

• Poradnik Językowy, 2022, nr 8/2022 [numer w całości poświęcony prostemu językowi], dostęp online: http://www.poradnikjezykowy.uw.edu.pl/numery/numer.php?nr=8&rok=2022 [dostęp: 29.05.2026].

• Rada Języka Polskiego, 2024, Komunikat Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN z dnia 10 maja 2024 r. w sprawie zmian w ortografii, dostęp online na stronie PWN: https://sjp.pwn.pl/zasady/komunikat-rady-jezyka-polskiego-w-sprawie-zmian-w-ortografii-od-stycznia-2026-r;3866473.html [dostęp: 29.05.2026].

• Rekomendacje dotyczące języka niedyskryminującego na Uniwersytecie Warszawskim, 2021, oprac. M. Bańko, J. Linde-Usiekniewicz, M. Łaziński, dostęp online: https://rownowazni.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/105/2022/07/Rekomendacje-jezykowe-2021.pdf [dostęp: 29.05.2026].

• Stangierska I., Horst-Sikorska W., 2007, Ogólne zasady komunikacji między pacjentem i lekarzem, „Forum Medycyny Rodzinnej”, t. 1, nr 1, s. 58–68, dostęp online: https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/viewFile/10312/8812 [dostęp: 29.05.2026].

• Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim, Dz.U. z 2026 r. poz. 81.

• Warchala J., 2003, Kategoria potoczności w języku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

• Wielki słownik ortograficzny PWN, 2026, wersja internetowa zaktualizowana zgodnie z reformą ortografii '26, red. nauk. E. Polański, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, dostęp online: SJP PWN [dostęp: 29.05.2026].

Dodatkowa literatura uzupełniająca zostanie podana podczas zajęć.

I. Wiedza

1. zna podstawową terminologię w zakresie treści przedmiotu

2. zna wybrane teorie dotyczące zachowań komunikacyjnojęzykowych

3. ma wiedzę w zakresie zasad kształtowania normy językowej oraz zna samą normę językową

4. ma wiedzę pozwalającą opisywać i oceniać konkretne zachowania komunikacyjnojęzykowe

II. Umiejętności

1. umie definiować wybrane pojęcia i objaśniać podstawowe terminy związane z przedmiotem wykładu

2. rozumie związek pomiędzy rolą społeczną, sytuacją mówienia a kształtem językowym wypowiedzi; potrafi dostrzegać i interpretować różne właściwości zachowań komunikacyjnojęzykowych z perspektywy określonych właściwości sytuacji mówienia

3. umie opisywać zgodne i niezgodne ze standardami i normami komunikacyjnojęzykowymi, oceniać je i poprawiać

III. Kompetencje społeczne

1. ma świadomość swojej wiedzy i umiejętności w zakresie treści przedmiotowych, rozumie potrzebę ich uzupełniania i doskonalenia i potrafi to robić , dokonuje samooceny własnych umiejętności i kompetencji

2. dostrzega, poprawnie rozpoznaje i ocenia właściwości językowe i stylistyczne oraz etykietalne konkretnych przykładów zachowań komunikacyjnojęzykowych

3. Jest świadom zależności między skutecznością działania a wyborem właściwej w danej sytuacji strategii komunikacyjnej

Obecność na wykładach, zaliczenie egzaminu końcowego

Dopuszczalne są dwie nieobecności w semestrze. Powyżej tej liczby (z wyłączeniem przypadków bezzwłocznie udokumentowanych, np. zwolnieniem lekarskim) – nie ma możliwości zaliczenia zajęć. Usprawiedliwione nadprogramowe nieobecności muszą zostać odrobione w sposób wskazany przez osobę prowadzącą zajęcia.

Niedopuszczalne jest korzystanie z systemów SI podczas zaliczenia.

Podział punktów ECTS (2,5):

uczestniczenie w zajęciach 1 ECTS (30)

przygotowanie do zaliczenia: 1,5 ECTS (45 h)