Filozofia i neuronauka świadomości

monograficzne

Wykład „Filozofia i neuronauka świadomości" wprowadza studentów w jedno z najbardziej fascynujących zagadnień współczesnej nauki – jak naukowo wyjaśnić świadomość. Zajęcia łączą perspektywę filozoficzną z najnowszymi osiągnięciami neuronauki, prezentując wiodące teorie świadomości m.in. teoria globalnej przestrzeni roboczej, teoria myśli wyższego rzędu, kodowanie predykcyjne, teoria zintegrowanej informacji.

Wykład „Filozofia i neuronauka świadomości" stanowi interdyscyplinarne wprowadzenie do jednego z centralnych zagadnień współczesnej nauki o umyśle. Pytanie o świadomość — o to, dlaczego i w jaki sposób fizyczne procesy zachodzące w mózgu rodzą subiektywne doświadczenie — pozostaje otwarte mimo dziesięcioleci intensywnych badań. Kurs stawia sobie za cel wyposażenie studentów w narzędzia pojęciowe i wiedzę empiryczną niezbędną do samodzielnego poruszania się w tej debacie.

Zajęcia otwiera blok wprowadzający, który zarysowuje filozoficzne tło problemu świadomości: słynne rozróżnienie D. Chalmersa na „łatwy" i „trudny" problem świadomości, pytanie o qualia oraz relację między umysłem a ciałem. Studenci poznają, dlaczego świadomość wymaga zarówno filozoficznej precyzji pojęciowej, jak i empirycznej weryfikacji.

Następnie omówione zostaną wiodące współczesne teorie świadomości. Będą to m.in. teoria globalnej przestrzeni roboczej (Global Workspace Theory) B. Baarsa i jej rozwinięcie do globalnej neuronalnej przestrzeni roboczej (Global Neuronal Workspace Theory) S. Dehaene'a, teorii myśli wyższego rzędu (Higher Order Thought Theory) D. Rosenthala i jej odmiany (np. Perceptual Reality Monitoring Theory - H. Lau), teoria kodowania predykcyjnego (A. Clark, J. Hohwy) i jej zastosowanie do badań nad świadomością (A. Seth), czy też wywołująca głośne dyskusje i kontrowersje teoria zintegrowanej informacji (Integrated Information Theory) G. Tononiego, która proponuje matematyczne ujęcie świadomości. Omówione zostaną również najnowsze odkrycia dotyczące neuronalnych korelatów świadomości (C. Koch) oraz wyniki eksperymentalnej weryfikacji konkurencyjnych teorii świadomości (Cogitate Consortium). Wspomniane też będą współczesne badania nad wpływem substancji psychodelicznych na świadomość, percepcję oraz neuronalne mechanizmy poczucia Ja (R. Carhart-Harris).

Wykład łączy trzy wzajemnie uzupełniające się perspektywy: filozoficzno-teoretyczną, empiryczną oraz obliczeniową. Każda z omawianych teorii świadomości analizowana jest nie tylko pod kątem jej spójności pojęciowej i założeń filozoficznych, lecz także w świetle aktualnych wyników badań empirycznych — eksperymentów psychofizycznych, neuroobrazowania (fMRI, EEG, MEG) oraz badań klinicznych nad zaburzeniami świadomości. Tam, gdzie teorie doczekały się formalizacji matematycznej lub symulacji komputerowych — jak w przypadku teorii zintegrowanej informacji czy kodowania predykcyjnego — studenci zapoznają się również z ich obliczeniowymi reprezentacjami i możliwościami modelowania.

Baars, B. J. (1997). In the theater of consciousness: The workspace of the mind. Oxford University

Press, USA.

Brown, R., Lau, H., & LeDoux, J. E. (2019). Understanding the higher-order approach to

consciousness. Trends in cognitive sciences, 23(9), 754-768.

Carhart-Harris RL, Friston KJ. (2019) REBUS and the Anarchic Brain: Toward a Unified Model of

the Brain Action of Psychedelics. Pharmacol Rev. 71, 316-344.

Cogitate Consortium, Ferrante, O., Gorska-Klimowska, U. et al. (2025) Adversarial testing of global

neuronal workspace and integrated information theories of consciousness. Nature 642, 133–142.

Clark, A. (2018). Beyond the 'bayesian blur': Predictive processing and the nature of subjective

experience. Journal of Consciousness Studies, 25(3-4), 71–87.

Chalmers, D. J. (1996). The conscious mind: in search of a theory of conscious experience. New

York: Oxford University Press.

Dehaene, S., & Changeux, J. P. (2011). Experimental and theoretical approaches to conscious

processing. Neuron, 70(2), 200-227.

Koch C, Massimini M, Boly M and Tononi G (2016) Neural correlates of consciousness: progress and

problems. Nat Rev Neurosci 17, 307–321.

Lamme VA. (2006) Towards a true neural stance on consciousness. Trends Cogn Sci. 10(11):494-

501.

Lau, H., & Rosenthal, D. (2011). Empirical support for higher-order theories of conscious awareness.

Trends in cognitive sciences, 15(8), 365-373.

Seth, A. (2021). Being you: A new science of consciousness. Penguin.

Seth A. K. & Hohwy J., (2021) Predictive processing as an empirical theory for consciousness

science, Cognitive Neuroscience, 12:2, 89-90

Seth, A.K., Bayne, T. (2022) Theories of consciousness. Nat Rev Neurosci 23, 439–452.

Tononi G, Koch C. (2015) Consciousness: here, there and everywhere? Phil. Trans. R. Soc. B 370:

20140167.

Nabyta wiedza:

Student zna i rozumie:

-filozoficzne podstawy problemu świadomości oraz pojęcie qualiów

-wiodące współczesne teorie świadomości 

-neuronalne korelaty świadomości oraz metody ich badania 

-wyniki empirycznej weryfikacji konkurencyjnych teorii świadomości

-obliczeniowe i matematyczne reprezentacje wybranych teorii świadomości

-wpływ substancji psychodelicznych na świadomość, percepcję i poczucie Ja

Nabyte umiejętności:

Student potrafi:

-samodzielnie analizować teorie świadomości pod kątem ich spójności pojęciowej, założeń

filozoficznych oraz zgodności z wynikami badań empirycznych

- krytycznie oceniać argumenty filozoficzne i dane empiryczne dotyczące świadomości

- czytać i rozumieć teksty naukowe z zakresu filozofii umysłu i neuronauki poznawczej

- łączyć perspektywę filozoficzną, empiryczną i obliczeniową w analizie zagadnień dotyczących

świadomości

Nabyte kompetencje społeczne:

Student jest gotowy do:

- prowadzenia merytorycznej debaty naukowej na temat świadomości z uwzględnieniem różnych

stanowisk i perspektyw badawczych

- krytycznej oceny informacji dotyczących świadomości pojawiających się w dyskursie publicznym i

naukowym

- współpracy interdyscyplinarnej łączącej nauki humanistyczne i przyrodnicze

Zaliczenie na ocenę (test zaliczeniowy)

Dopuszczalna liczba nieobecności podlegających usprawiedliwieniu: 2 w semestrze