Uniwersytet Warszawski - Centralny System UwierzytelnianiaNie jesteś zalogowany | zaloguj się
katalog przedmiotów - pomoc

Gramatyka historyczna języka polskiego

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 3003-11A3GH Kod Erasmus / ISCED: 09.303 / (0232) Literatura i językoznawstwo
Nazwa przedmiotu: Gramatyka historyczna języka polskiego
Jednostka: Instytut Języka Polskiego
Grupy: Polonistyczne minimum programowe
Przedmioty obowiązkowe dla III roku filologii polskiej - stacjonarne 1-go stopnia
Wszystkie przedmioty polonistyczne - oferta ILP (3001...) , IJP (3003...) i IPS (3007...)
Punkty ECTS i inne: 10.00
Język prowadzenia: polski
Rodzaj przedmiotu:

obowiązkowe

Wymagania (lista przedmiotów):

Wprowadzenie do językoznawstwa diachronicznego 3003-11A2JD

Założenia (opisowo):

Zaliczenie zajęć z wprowadzenia do językoznawstwa diachronicznego. Konieczność uczestnictwa w wykładzie w pierwszym semestrze oraz w ćwiczeniach z gramatyki historycznej w dwóch semestrach, ponieważ wiedza zdobywana na wykładzie uzupełnia uzyskaną podczas ćwiczeń (na wykładzie jest omawiana ewolucja fonetyki i fleksji polskiej, na ćwiczeniach w pierwszym semestrze – fonetyka, w drugim – fleksja).

Student:

1. Stosuje metodę filologiczną, metodę rekonstrukcji wewnętrznej i metodę historyczno-porównawczą.

2. Opisuje najważniejsze zjawiska, które zaszły w języku prasłowiańskim i rekonstruuje formy prasłowiańskie.

3. Opanowuje periodyzację dziejów języka polskiego.


Tryb prowadzenia:

w sali

Skrócony opis:

Przedmiot ma na celu wykształcenie umiejętności interpretacji procesów i zmian językowych zachodzących w języku polskim, ze szczególnym uwzględnieniem cech fonetycznych i fleksyjnych. Założeniem przedmiotu jest wypracowanie umiejętności samodzielnej rekonstrukcji wybranych form oraz opanowanie przez studenta podstawowego warsztatu terminologicznego dotyczącego gramatyki historycznej języka polskiego.

Pełny opis:

Wykład ma za zadanie zaznajomienie studentów z ewolucją polskiej fonetyki i fleksji dzięki realizacji następujących tematów:

1. Podstawa rozwojowa systemu fonetycznego polszczyzny, główne prasłowiańskie zmiany w zakresie wokalizmu i konsonantyzmu.

2-3. Polskie zmiany w systemie wokalicznym (m.in. przegłos polski, wokalizacja i zanik jerów, rozwój samogłosek nosowych, iloczas i jego ewolucja).

4-5. Prasłowiański system konsonantyczny i jego kontynuacja w języku polskim (m.in. palatalizacja i depalatalizacji spółgłosek, powstanie na gruncie polskim nowych spółgłosek).

6. Główne tendencje rozwojowe fonetyki polskiej. Konsekwencje polskich zmian fonetycznych, ich wpływ na system fonetyczny polszczyzny.

7. Wprowadzenie do polskiej fleksji historycznej. Podstawa rozwojowa fleksji polskiej. Prasłowiański podział na deklinacje rzeczowników. Udział przyrostków tematycznych i końcówek w zmianach fonetycznych.

8. Deklinacja rzeczowników męskich w polszczyźnie: uproszczenie zasobu końcówek i zmiany ich repartycji w liczbie pojedynczej i mnogiej (m.in. semantyzacja polskiej fleksji: wytworzenie kategorii męskożywotności i męskoosobowości, uzależnienie repartycji końcówek od tematu fleksyjnego).

9. Odmiana rzeczowników nijakich i żeńskich (deklinacja nijaka: przyczyny stosunkowo nieznacznych zmian językowych, deklinacja żeńska: geneza odmiany samogłoskowej i spółgłoskowej).

10. Podsumowanie ewolucji fleksji rzeczowników polskich. Główne zmiany w historii polszczyzny: zanik liczby podwójnej (relikty form dualnych), morfologizacja i demorfologizacja rodzaju, uzależnienie repartycji końcówek od tematu fleksyjnego. Główne tendencje rozwojowe fleksji rzeczowników.

11. Odmiana zaimków i przymiotników w dziejach języka polskiego (m.in. odmiana zaimków rodzajowych w historii języka polskiego. Prosta i złożona odmiana przymiotników, relikty odmiany rzeczownikowej we współczesnej polszczyźnie).

12. Wprowadzenie do fleksji werbalnej: podstawa rozwojowa koniugacji polskiej, główne kategorie fleksji werbalnej. Podział na koniugacje oraz zmiany w odmianie czasowników w czasie teraźniejszym.

13. Czasy przeszłe w historii polszczyzny: czasy proste (imperfecum i aoryst) i złożone (czas przeszły złożony i czas zaprzeszły). Ewolucja czasu przeszłego złożonego.

14. Ewolucja imiesłowów: zmniejszenie zasobu imiesłowów w porównaniu ze stanem prasłowiańskim, adiektywizacja i adwerbizacja imiesłowów w polszczyźnie.

15. Pisemny sprawdzian z wiedzy zdobytej na wykładzie.

Tematyka ćwiczeń w semestrze pierwszym

Pierwszy semestr zajęć ćwiczeniowych jest poświęcony fonetyce polskiej ujmowanej diachronicznie, rozpoznawaniu procesów językowych w konkretnych wyrazach i ich rekonstrukcji.

1. System wokaliczny polszczyzny (prasłowiańska podstawa rozwojowa, główne zmiany).

2. Przegłos polski (istota procesu, chronologia, konsekwencje, odstępstwa od przegłosu).

3. Przegłos polski a przegłos prasłowiański i apofonia praindoeuropejska.

4. Ewolucja jerów uzależniona od ich pozycji: wokalizacja jerów mocnych i zanik słabych, wzdłużenie zastępcze, chronologia i konsekwencje tych procesów.

5. Przegłos, zanik i wokalizacja jerów – wybór wyrazów po tych zmianach z tekstów staropolskich i ich rekonstrukcja do stanu prasłowiańskiego.

6. Główne wiadomości o rozwoju sonantów, ich wokalizacja.

7. Rozwój samogłosek nosowych.

8. Akcent i iloczas w dawnej polszczyźnie (zmiany akcentu, pochodzenie samogłosek długich w języku polskim).

9. Zanik iloczasu i powstanie samogłosek ścieśnionych oraz ich dalsze losy w języku polskim.

10. System konsonantyczny polszczyzny – jego prasłowiańska podstawa rozwojowa. Palatalizacje prasłowiańskie (powtórzenie).

11. Palatalizacje polskie.

12. Palatalizacje prasłowiańskie i polskie – obserwacja tych procesów w wyrazach z tekstów staropolskich.

13. Dyspalatalizacje spółgłosek w języku polskim.

14. Pozostałe zmiany w systemie konsonantycznym: nowe polskie fonemy spółgłoskowe, m.in. pochodzenie spółgłoski f, rozwój psł. r', l’, l, asymilacje i dysymilacje w grupach spółgłoskowych.

15. Główne tendencje rozwojowe polskiego systemu fonetycznego.

Tematyka ćwiczeń w semestrze drugim

Drugi semestr zajęć ćwiczeniowych jest poświęcony diachronicznej fleksji polskiej, zapoznaniu się studentów z wybranymi tekstami staropolskimi i odnajdywaniu w nich omawianych na zajęciach cech językowych.

1. Wprowadzenie do polskiej fleksji historycznej. Podstawa rozwojowa fleksji polskiej. Prasłowiański podział na deklinacje rzeczowników (powtórzenie).

2. Deklinacja rzeczowników męskich w liczbie pojedynczej i mnogiej.

3. Odmiana rzeczowników nijakich w historii polszczyzny.

4. Deklinacja żeńska rzeczowników – jej zmiany na gruncie polskim.

5. Fleksja imienna – odmiana zaimków osobowych i rodzajowych.

6. Prosta i złożona odmiana przymiotników.

7. Kształtowanie się odmiany liczebników w historii języka polskiego.

8-9. Prasłowiański a polski podział na koniugacje – odmiana czasowników w czasie teraźniejszym.

10-11. Czasy przeszłe w historii polszczyzny: czasy proste (imperfecum i aoryst) i złożone (czas przeszły złożony i czas zaprzeszły). Ewolucja czasu przeszłego. Analiza tekstów staropolskich.

12. Rozwój trybu rozkazującego w języku polskim.

13-14. Ewolucja imiesłowów: zmniejszenie zasobu imiesłowów w porównaniu ze stanem prasłowiańskim, adiektywizacja i adwerbizacja imiesłowów w polszczyźnie.

15. Podsumowanie: archaizmy i neologizmy fleksyjne.

Literatura:

Literatura obowiązkowa:

Krystyna Długosz-Kurczabowa, Stanisław Dubisz, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1998 lub wyd. nast.

Krystyna Długosz-Kurczabowa, Stanisław Dubisz, Gramatyka historyczna języka polskiego w testach, ćwiczeniach i tematach egzaminacyjnych, Gdańsk 1999.

Encyklopedia języka polskiego, red. S. Urbańczyk, Warszawa 1991.

Gramatyka historyczna języka polskiego. Materiały do ćwiczeń, wybór H. Karaś, Warszawa 1994.

Język polski. Kompendium, pod red. M. Derwojedowej, H. Karaś, D. Kopcińskiej, Warszawa 2005.

Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1955.

Nauka o języku polskim dla polonistów, red. S. Dubisz, Warszawa 1991 lub wyd. nast.

Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1973 lub wyd. nast.

Ewa Siatkowska, Rodzina języków zachodniosłowiańskich, Warszawa 1992.

Janusz Strutyński, Elementy gramatyki historycznej języka polskiego, Kraków 1991 lub wyd. nast.

Teksty staropolskie. Analizy i interpretacje, red. W. Decyk-Zięba i S. Dubisz, Warszawa 2003.

Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka, Chrestomatia staropolska. Teksty do 1543 roku, Wrocław 1984 lub wyd. nast.

Literatura uzupełniająca:

Stanisław Dubisz, Rozwój polskiego systemu fonologicznego, [w:] Studia z historii języka polskiego, red. W. Kupiszewski, Warszawa 1994, s. 9-19.

Alina Kępińska, Kształtowanie się polskiej kategorii męsko- i niemęskoosobowości. Język wobec płci, Warszawa 2006.

Halina Koneczna, Charakterystyka fonetyczna języka polskiego na tle języków słowiańskich, Warszawa 1965.

Zdzisława Krążyńska, Tomasz Mika, Agnieszka Słoboda, Składnia średniowiecznej polszczyzny, cz. 1. Konteksty - metody - tendencje, Poznań 2015.

Władysława Książek-Bryłowa, Warianty fleksyjne w historii języka polskiego [w:] T. Skubalanka, W. Książek-Bryłowa, Wariantywność polskiej fleksji, Wrocław 1992.

Tomasz Mika, Agnieszka Słoboda, Wyrażenia funkcyjne w średniowiecznej polszczyźnie z perspektywy składniowej. Wybrane problemy badawcze, Poznań 2015.

Leszek Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 1984.

Ewa Ostrowska, Z dziejów języka polskiego i jego piękna, Kraków 1978.

Krystyna Pisarkowa, Historia składni języka polskiego, Wrocław 1984.

Mirosława Siuciak, Kształtowanie się kategorii gramatycznej liczebnika w języku polski, Katowice 2008.

Izabela Stąpor, Kształtowanie się normy dotyczącej fleksji liczebników polskich od XVI do XIX wieku, Warszawa 2008.

Wiesław Tomasz Sefańczyk, Kategoria rodzaju i przypadka polskiego rzeczownika. Próba synchronicznej analizy morfologicznej, Kraków 2007.

Zdzisław Stieber, Historyczna i współczesna fonologia języka polskiego, Warszawa 1966.

Stanisław Urbańczyk, Szkice z dziejów języka polskiego, Warszawa 1968.

Stanisław Urbańczyk, Prace z dziejów języka polskiego, Wrocław 1979.

Efekty uczenia się:

Student:

WIEDZA

1. Definiuje najważniejsze zjawiska dotyczące zmian w polskim systemie językowym.

2. Nazywa zmiany fonetyczne i fleksyjne, które zaszły w języku polskim.

3. Rozpoznaje najważniejsze zjawiska językowe, które zaszły we wskazanych wyrazach.

4. Ma świadomość kompleksowej natury języka polskiego oraz jego złożoności i historycznej zmienności znaczeń.

5. Zna i rozumie diachroniczny charakter kształtowania się koncepcji badań literaturoznawczych i językoznawczych.

UMIEJĘTNOŚCI

1. Rekonstruuje formy wyrazowe, w których zaszły poznane przez niego zjawiska.

2. Wiąże fakty językowe.

3. Podaje względną i bezwzględną chronologię poznanych faktów językowych.

4. Wyjaśnia przyczyny zjawisk z zakresu fonetyki i fleksji historycznej.

5. Łączy historyczne zjawiska fonetyczne ze współczesną polską ortografią.

6. Wskazuje wszystkie procesy fonetyczne, które zaszły w analizowanych przez niego formach.

7. Wskazuje przyczyny alternacji samogłoskowych i spółgłoskowych we współczesnej polszczyźnie i pokazuje ich związki z poznanymi procesami fonetycznymi.

8. Wskazuje przyczyny osobliwości fleksyjnych we współczesnej polszczyźnie w oparciu o poznane procesy fleksyjne.

9. Czyta, interpretuje i analizuje teksty o charakterze naukowym i poprawnie stosuje poznaną terminologię językoznawczą w opisie zjawisk historycznojęzykowych.

10. Umie posługiwać się podstawowymi ujęciami teoretycznymi, paradygmatami badawczymi i pojęciami właściwymi dla filologii polskiej, w szczególności dla gramatyki historycznej języka polskiego.

KOMPETENCJE SPOŁECZNE

1. Docenia piękno języka polskiego.

2. Ma świadomość znaczenia europejskiego i narodowego dziedzictwa kulturowego dla rozumienia wydarzeń społecznych i kulturalnych.

3. Jest świadomy posiadanej przez siebie wiedzy i zna zakres nabytych umiejętności, rozumie potrzebę ciągłego dokształcania się i rozwoju.

4. Umie współpracować w grupie i jest otwarty na nowe idee i gotów do zmiany opinii w świetle dostępnych danych i argumentów.

5. Ma świadomość potrzeby kształcenia historycznojęzykowego i wartości refleksji historycznojęzykowej dla wiedzy o języku w ogóle.

6. Akceptuje potrzebę wprowadzania treści historycznojęzykowych na wszystkich poziomach kształcenia polonistycznego.

7. Rozumie problematykę etyczną związaną z odpowiedzialnością za trafność przekazywanej wiedzy, z uczciwością naukową oraz rzetelnością i uczciwością w sytuacji prowadzenia sporów naukowych i ideowych.

8. Wykazuje motywację do zaangażowanego uczestnictwa w życiu naukowym i kulturalnym.

Metody i kryteria oceniania:

Warunki zaliczenia przedmiotu:

Zaliczenie na ocenę z wykładu i ćwiczeń. Ocena końcowa - z egzaminu pisemnego.

Do ustnego egzaminu zerowego mogą przystąpić studenci, którzy uzyskali zaliczenie z wykładu i ocenę co najmniej 4.5 z ćwiczeń.

Zaliczenie z wykładu student otrzymuje na podstawie:

1. Obecności na wykładzie.

2. Sprawdzianu pisemnego na koniec semestru.

Zaliczenie z ćwiczeń, student otrzymuje na podstawie:

1. Obecności i aktywności na ćwiczeniach.

2. Sprawdzianów cząstkowych (śródsemestralnych) lub końcowego sprawdzianu pisemnego z wiadomości i umiejętności zdobytych podczas ćwiczeń.

Metody weryfikacji efektów kształcenia:

1. krótkie sprawdziany pisemne;

2. praca z tekstem;

3. egzamin pisemny;

4 egzamin ustny (w terminie zerowym);

5. ocena bieżącego przygotowania studenta do zajęć dydaktycznych

Praktyki zawodowe:

Nie.

Zajęcia w cyklu "Rok akademicki 2019/20" (w trakcie)

Okres: 2019-10-01 - 2020-06-10
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Ćwiczenia, 60 godzin, 160 miejsc więcej informacji
Wykład, 30 godzin, 160 miejsc więcej informacji
Koordynatorzy: Wanda Decyk-Zięba, Alina Kępińska, Monika Kresa, Ewelina Kwapień, Izabela Stąpor, Aleksandra Żurek-Huszcz
Prowadzący grup: Wanda Decyk-Zięba, Alina Kępińska, Monika Kresa, Ewelina Kwapień, Aleksandra Żurek-Huszcz
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Egzamin

Zajęcia w cyklu "Rok akademicki 2020/21" (jeszcze nie rozpoczęty)

Okres: 2020-10-01 - 2021-06-13
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Ćwiczenia, 60 godzin, 140 miejsc więcej informacji
Wykład, 30 godzin, 140 miejsc więcej informacji
Koordynatorzy: Wanda Decyk-Zięba, Alina Kępińska, Monika Kresa, Ewelina Kwapień, Agnieszka Piotrowska, Izabela Stąpor
Prowadzący grup: Wanda Decyk-Zięba, Alina Kępińska, Monika Kresa, Ewelina Kwapień, Agnieszka Piotrowska
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Egzamin
Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski.