Uniwersytet Warszawski - Centralny System UwierzytelnianiaNie jesteś zalogowany | zaloguj się
katalog przedmiotów - pomoc

Gramatyka opisowa języka polskiego

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 3003-P1A1GO Kod Erasmus / ISCED: 09.301 / (0232) Literatura i językoznawstwo
Nazwa przedmiotu: Gramatyka opisowa języka polskiego
Jednostka: Instytut Języka Polskiego
Grupy: Minimum programowe specjalności: Literatura i kultura polska w perspektywie europejskiej i światowej
Przedmioty obowiązkowe dla I roku specjalności LiKPwPEiŚ - stacjonarne 1-go stopnia
Wszystkie przedmioty polonistyczne - oferta ILP (3001...) , IJP (3003...) i IPS (3007...)
Punkty ECTS i inne: 10.00
zobacz reguły punktacji
Język prowadzenia: polski
Rodzaj przedmiotu:

obowiązkowe

Założenia (opisowo):

Na kurs GOJP 1 składa się wykład (60 godzin) oraz ćwiczenia w grupach (60 godzin).

Kurs ćwiczeń jest zsynchronizowany z wykładem, ale więcej uwagi skupia na umiejętności praktycznej klasyfikacji i analizy jednostek rożnych poziomów języka.

Zagadnienia teoretyczne omawiane są z zasady na wykładzie. Do zaliczenia GOJP 1 niezbędne jest zaliczenie 60 godzin wykładu i 60 godzin ćwiczeń oraz zdanie egzaminu.

Tryb prowadzenia:

w sali

Skrócony opis:

Na wykładzie w 1. semestrze omawiane są zagadnienia fonetyki, fonologii, podstawowe pojęcia morfologii, w tym tradycyjnych części mowy i kategorii gramatycznych, słowotwórstwa oraz paradygmatyki fleksyjnej. W drugim semestrze przedmiotem wykładu są nowsze klasyfikacje części mowy, zależności między kategoriami gramatycznymi oraz cały kurs składni.

Na ćwiczeniach poświęca się więcej czasu: klasyfikacji głosek oraz grup spółgłoskowych, interpretacji fonologicznej upodobnień, segmentacji tekstu na morfy, analizie słowotwórczej podstawowych kategorii derywatów rzeczownikowych, rozpoznawaniu tradycyjnych części mowy, tradycyjnej analizie składniowej zdań pojedynczych i złożonych według zasad składni Klemensiewicza, analizie związków akomodacyjnych oraz konotacyjnych w zdaniu oraz rozpoznawaniu schematów składniowych.

Pełny opis:

Wykład

1. Jednostki języka. Tradycyjne poziomy analizy gramatycznej. Jednostka systemu i jej realizacja tekstowa. na przykładzie fonemu i głoski, morfemu i morfu.

2. Budowa narządów mowy i klasyfikacja artykulacyjna głosek. Samogłoski, spółgłoski właściwe i niewłaściwe. Kontekstowe uwarunkowania artykulacji głosek.

3. Głoska a fonem. Cechy dystynktywne fonemów oraz opozycje prywatywne w systemie języka. System fonologiczny języka polskiego według Laskowskiego, Sawickiej i Klebanowskiej a system Stiebera. Warianty fonemu.

4. Interpretacja fonologiczna zjawisk fonetycznych.

5. Jednostki poziomu morfologicznego języka. Morfem jako najmniejsza jednostka znacząca. Znaczenie leksykalne i gramatyczne (funkcyjne). Klasyfikacja morfemów: dystrybucyjna (swobodne, związane) i funkcjonalna (rdzenne, fleksyjne i słowotwórcze). Morfem a wyraz. Leksem, wyraz gramatyczny (forma gramatyczna) a słowo tekstowe.

6. Klasy semantyczno-funkcjonalne leksemów – części mowy i kategorie gramatyczne według gramatyki szkolnej. Kategorie graniczne fleksji i słowotwórstwa.

7. Podstawowe pojęcia słowotwórstwa. Słowotwórcza motywacja wyrażenia. Temat słowotwórczy i formant słowotwórczy. Podstawa słowotwórcza (wyraz motywujący). Derywat (wyraz motywowany). Alternacje morfonologiczne w derywatach słowotwórczych. Typy formantów słowotwórczych, ich funkcje.

8. Rola fleksji w systemie gramatycznym. Forma fleksyjna. Budowa formy fleksyjnej. Wykładniki kategorii gramatycznych. Fleksja syntetyczna, analityczna i aglutynacyjna. Paradygmat fleksyjny.

9. Kategorie gramatyczne fleksyjne i klasyfikujące. Struktura wewnętrzna członów kategorii i zależności między kategoriami w zdaniu.

10. Kategorie gramatyczne imienne. Przypadek. Liczba i rodzaj. Inwentarz wartości rodzajów: M1, M2, M3, Ż, N (N1, N2).

11. Funkcje semantyczne kategorii liczby i rodzaju oraz ich odniesienie. Rzeczowniki plurale tantum. Klasyfikacja i odmiana tradycyjnych zaimków i liczebników.

12. Kategorie gramatyczne werbalne i czasowniki. Czasy względne i bezwzględne. Tryb a modalność. Semantyka i formy przypuszczającego trybu rozkazującego. Wykładniki formalne i funkcje opozycji aspektowej. Nieosobowe formy czasownika oraz czasowniki niewłaściwe (predykatywy).

13. Wzory odmiany rzeczowników, czasowników i przymiotników (według Tokarskiego i GWJP). Końcówki fleksyjne homonimiczne i alternatywne. Analityczna i aglutynacyjna odmiana czasownika.

14. Nieodmienne części mowy, ich funkcje pragmatyczne i składniowe. Przyimki a spójniki. Różne klasy i funkcje tradycyjnych przysłówków, partykuł i wykrzykników.

15. Klasyfikacje wyrazów na części mowy. Podziały semantyczne (Milewski), fleksyjne (Saloni) i semantyczno-syntaktyczne (GWJP). Porównanie klasyfikacji tradycyjnej i fleksyjnej. Fleksemy w Narodowym Korpusie Języka Polskiego.

16. Podstawowe jednostki opisu składniowego: grupa składniowa, zdanie, wypowiedzenie, zawiadomienie. Zależność składniowa i reprezentacja składniowa. Składniki wypowiedzenia a wyrazy.

17. Składnia strukturalna: fleksja jako środek wyznaczania zależności składniowych. Akomodacja morfologiczna poszczególnych kategorii gramatycznych. Inne typy akomodacji.

18. Własności akomodacyjne leksemów. Szczególne uzgodnienia liczebników.

19. Składnia Klemensiewicza jako przykład składni zależnościowej. Zdanie pojedyncze. Tradycyjne składniki wypowiedzenia i ich typy: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik, przydawka. Problem składników (głównie podmiotów) logicznych. Związki rządu, zgody i przynależności.

20. Składnia wypowiedzeń złożonych według Klemensiewicza. Parataksa i hipotaksa. Wskaźniki zespolenia.

21. Model składni Saloniego i Świdzińskiego. Podział zdania na składniki bezpośrednie.

22. Konotacja w ujęciu semantycznym i składniowym. Struktura predykatowo-argumentowa zdania i role argumentów a ich powierzchniowa realizacja.

23. Własności konotacyjne poszczególnych części mowy i leksemów (na tle własności akomodacyjnych części mowy). Problem konotacji fakultatywnej.

24. Schematy zdań polskich (w tym zdania podrzędne konotowane). Ujęcie Grzegorczykowej oraz Saloniego i Świdzińskiego.

25. Problemy referencji grupy imiennej. Składnia a szyk i spójność tekstu.

Ćwiczenia

1. Budowa narządów mowy i klasyfikacja artykulacyjna głosek. Samogłoski. Alfabet fonetyczny oraz zależności między wymową a ortografią.

2. Upodobnienia i koartykulacja. Zasady wymowy głosek nosowych.

3. Głoska a fonem. Cechy dystynktywne fonemów oraz opozycje prywatywne w systemie języka. System fonologiczny języka polskiego według Laskowskiego/Sawickiej/Klebanowskiej. Warianty fonemu.

4. Interpretacja fonologiczna zjawisk fonetycznych.

5. Jednostki poziomu morfologicznego języka. Morfem jako najmniejsza jednostka znacząca. Klasyfikacja morfemów. Segmentacja wyrazów na morfy (w tym węzły morfologiczne). Morfem a wyraz. Leksem, wyraz gramatyczny i słowo tekstowe. Zasady wydzielania wyrazów gramatycznych.

6. Części mowy według gramatyki szkolnej (czasownik, rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik, przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik). Kategorie gramatyczne: przypadek, liczba, rodzaj, czas, tryb, aspekt.

7. Podstawowe pojęcia słowotwórstwa. Parafraza lub peryfraza jako warunek słowotwórczej motywacji wyrażenia. Formanty słowotwórcze, ich typy i funkcje. Słowotwórstwo mutacyjne, modyfikacyjne, transpozycyjne i tożsamościowe (stylistyczne). Kategoria i typ słowotwórczy.

8. Podstawowe kategorie słowotwórcze polskich rzeczowników i charakterystyczne dla nich ich formanty. Ćwiczenia z analizy słowotwórczej derywatów.

9. Wybrane kategorie słowotwórcze przymiotników oraz czasowników odrzeczownikowych. Podstawowe prefiksy polskiego czasownika i ich znaczenia wobec kategorii aspektu.

10. Budowa jednostki fleksyjnej. Wykładniki kategorii fleksyjnych. Fleksja syntetyczna, analityczna i aglutynacyjna. Paradygmat fleksyjny.

11. Kategorie gramatyczne fleksyjne i klasyfikujące. Kategorie gramatyczne imienne i leksemy odmienne przez nie. Przypadek. Liczba i rodzaj. Inwentarz wartości rodzajów: M1, M2, M3, Ż, N (N1, N2). Rzeczowniki plurale tantum.

12. Klasyfikacja i odmiana tradycyjnych zaimków i liczebników.

13. Kategorie gramatyczne werbalne i czasowniki. Czasy względne i bezwzględne. Semantyka i formy trybu rozkazującego oraz przypuszczającego.

14. Wykładniki formalne i funkcje opozycji aspektowej. Nieosobowe formy czasownika oraz czasowniki niewłaściwe (predykatywy).

15. Wzory odmiany rzeczowników, czasowników i przymiotników (według Tokarskiego). Końcówki fleksyjne homonimiczne i alternatywne. Analityczna i aglutynacyjna odmiana czasownika.

16. Nieodmienne części mowy, ich funkcje pragmatyczne i składniowe. Przyimki a spójniki. Przysłówki odprzymiotnikowe i nieodprzymiotnikowe.

17. Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich. Klasyfikacja Z. Saloniego a podział tradycyjny.

18. Podstawowe jednostki opisu składniowego: grupa składniowa, zdanie, wypowiedzenie, zawiadomienie. Składniki wypowiedzenia a wyrazy.

19. Fleksja jako środek wyznaczania zależności składniowych. Akomodacja morfologiczna poszczególnych kategorii gramatycznych.

20. Własności akomodacyjne leksemów ze szczególnym uwzględnieniem liczebników.

21. Tradycyjne składniki wypowiedzenia i ich typy: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, okolicznik, przydawka. Związki rządu, zgody i przynależności.

22. Typy zdań złożonych podrzędnie i współrzędnie według Klemensiewicza. Wskaźniki zespolenia.

23. Własności konotacyjne poszczególnych części mowy i leksemów (na tle własności akomodacyjnych części mowy). Problem konotacji fakultatywnej. Konotacja tradycyjnych zdań podrzędnych.

24. Schematy zdań polskich. Ujęcie Grzegorczykowej wobec ujęcia Saloniego i Świdzińskiego.

Literatura:

Bańko M. 2002, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa.

Dukiewicz L., Sawicka L. 1995, Gramatyka współczesnego języka polskiego. Fonetyka i fonologia, Kraków.

Encyklopedia języka polskiego 1994, red. S. Urbańczyk, Wrocław (hasła z zakresu fonetyki i słowotwórstwa, m.in. akcent, fonem, fonetyka, fonologia, system fonologiczny języka polskiego, formant słowotwórczy, słowotwórcza analiza wyrazu, motywacja, derywacja, kategorie słowotwórcze, typ słowotwórczy, pełny wykaz haseł jest na s. 441-444).

Encyklopedia językoznawstwa ogólnego 1999, red. K. Polański, wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Wrocław (wybrane hasła z zakresu fonetyki, fonologii i morfologii).

Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia 1998, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel, wyd. 2 zmienione, Warszawa (rozdz. I. Zagadnienia ogólne morfologii; II. Morfonologia; IV. Słowotwórstwo).

Grzegorczykowa R. 2011, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa, cz. II, rozdz. 1., 3. i 4.

Grzegorczykowa R. 2011, Wykłady z polskiej składni, Warszawa.

Grzegorczykowa R., Puzynina J. 1979, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego, Warszawa.

Klebanowska B. 2007, Interpretacja fonologiczna zjawisk fonetycznych w języku polskim - z ćwiczeniami, Warszawa.

Klemensiewicz Z. 1963, Zarys składni polskiej, Warszawa (lub wyd. następne).

Mańczak W. 1956, Ile rodzajów jest w polskim?, [w:] „Język Polski” XXXVI, Kraków, s. 116-121.

Nagórko A. 2006, Zarys gramatyki polskiej, Warszawa.

Ostaszewska D., Tambor J. 2000, Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Warszawa.

Saloni M., Świdziński M. 1985, Składnia współczesnego języka polskiego, wyd. I., Wyd. Uniwersytetu warszawskiego, s. 278; wyd. II, PWN, Warszawa.

Saloni Z. 1974, Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich, [w:] „Język Polski” LIV, Kraków, z. 1. i 2.

Saloni Z. 1992, Co istnieje, a co nie istnieje we fleksji polskiej, „Prace Filologiczne” XXXVII, Warszawa, s. 75-87.

Tokarski J. 1973, Fleksja polska, Warszawa (lub wyd. następne).

Waszakowa K. 1996, Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki z formantami paradygmatycznymi, Warszawa.

Wierzchowska B. 1970, Wymowa polska, Warszawa.

Żmigrodzki P. 2007, Związki między składnikami w zdaniu polskim, [w:] Sztuka czy rzemiosło? Nauczyć Polski i polskiego, red. A. Achtelik, J. Tambor, Katowice.

Efekty uczenia się:

Po ukończeniu przedmiotu studenci:

- opisują cechy artykulacyjne spółgłosek i samogłosek polskich,

- rozpoznają i charakteryzują upodobnienia fonetyczne,

- określają cechy dystynktywne fonemów,

- rozróżniają fonemy i ich warianty,

- samodzielnie przeprowadzają analizę słowotwórczą derywatów,

- segmentują tekst na formy wyrazowe,

- dokonują analizy morfologicznej formy wyrazowej,

- określają wartości kategorii gramatycznych,

- zdają sobie sprawę z relacji między kategoriami gramatycznymi a logicznymi (np. rodzaj a płeć, liczba a ilość),

- nazywają części mowy według wybranych klasyfikacji: a) tzw. „szkolnej”, b) Z. Saloniego, c) R. Laskowskiego),

- omawiają problemy dyskusyjne morfologii,

- samodzielnie analizują wypowiedzenia pojedyncze i złożone w ujęciu tradycyjnym (Z. Klemensiewicza),

- przeprowadzają analizę akomodacyjną wypowiedzeń,

- rozpoznają schematy składniowe oraz wzorce konotacyjne form i leksemów,

- wskazują podstawowe cechy charakterystyczne polszczyzny na różnych poziomach systemu na tle języków sąsiednich.

Metody i kryteria oceniania:

- kontrola obecności na ćwiczeniach (dopuszczalne są 2 nieobecności nieusprawiedliwione w semestrze, maksymalnie 2 ponadwymiarowe nieobecności można odpracować po uzgodnieniu z prowadzącym zajęcia; opuszczenie zajęć 5 lub więcej razy w semestrze jest podstawą niezaliczenia ćwiczeń, a w konsekwencji niedopuszczenia do egzaminu),

- pisemne testy kontrolne na ćwiczeniach – ich zakres i terminy ustala prowadzący zajęcia,

- zaliczenie wykładu na podstawie testu (z zagadnień omawianych na wykładzie),

- egzamin końcowy z GOJP-u 1 odbywa się w formie pisemnej.

Zajęcia w cyklu "Rok akademicki 2019/20" (w trakcie)

Okres: 2019-10-01 - 2020-08-02
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Ćwiczenia, 60 godzin, 58 miejsc więcej informacji
Wykład, 60 godzin, 58 miejsc więcej informacji
Koordynatorzy: Marta Chojnacka-Kuraś, Marek Łaziński, Magdalena Zawisławska
Prowadzący grup: Marek Łaziński, Magdalena Zawisławska
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Egzamin
Ćwiczenia - Zaliczenie na ocenę

Zajęcia w cyklu "Rok akademicki 2020/21" (jeszcze nie rozpoczęty)

Okres: 2020-10-01 - 2021-06-13

Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Ćwiczenia, 60 godzin, 58 miejsc więcej informacji
Wykład, 60 godzin, 58 miejsc więcej informacji
Koordynatorzy: Marta Chojnacka-Kuraś, Magdalena Zawisławska
Prowadzący grup: Elżbieta Piotrowska, Magdalena Zawisławska
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Egzamin
Ćwiczenia - Zaliczenie na ocenę
Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski.