Uniwersytet Warszawski - Centralny System UwierzytelnianiaNie jesteś zalogowany | zaloguj się
katalog przedmiotów - pomoc

Dzieje Rzeszy Niemieckiej w średniowieczu. Cz.II

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 3104-WH15GAW/L-OG Kod Erasmus / ISCED: 08.3 / (0222) Historia i archeologia
Nazwa przedmiotu: Dzieje Rzeszy Niemieckiej w średniowieczu. Cz.II
Jednostka: Instytut Historyczny
Grupy: Przedmioty ogólnouniwersyteckie humanistyczne
Przedmioty ogólnouniwersyteckie Instytutu Historycznego
Przedmioty ogólnouniwersyteckie na Uniwersytecie Warszawskim
Wykłady historyczne
Punkty ECTS i inne: 2.00
zobacz reguły punktacji
Język prowadzenia: polski
Rodzaj przedmiotu:

fakultatywne
ogólnouniwersyteckie

Założenia (opisowo):

Stawiane przez USOS, z mojej strony wystarczy status studenta Uniwersytetu Warszawskiego.

Ciekawość świata i zainteresowanie skomplikowaną historią naszego wielkiego sąsiada i kilku dalszych państw oraz regionów, których historyczne korzenie wywodzą się z średniowiecznej Rzeszy Nienieckiej, zwłaszcza: Austrii, Słowenii, Szwajcarii, Holandii, Alzacji i Lotaryngii, Luksemburga, Włoch, Szlezwiku i Holsztynu, Pomorza Zachodniego, Prus Wschodnich, Łotwy i Estonii

Skrócony opis:

„Dzieje Rzeszy Niemieckiej w średniowieczu”

Część 2: od Wielkiego Bezkrólewia 1256-1273 do reform ustrojowych przełomu XV i XVI w.

Semestr 2, letni roku akademickiego 2016/2017

środa 13.15-14.45, sala 125.

Wykład jest kontynuacją semestru zimowego:

Część 1: od rozpadu imperium karolińskiego do Wielkiego Bezkrólewia 1256-1273.

Semestr 1, zimowy roku akademickiego 2016/2017

Pełny opis:

W języku polskim (a także angielskim) nie dysponujemy zarysem na uniwersyteckim poziomie wiedzy przemian średniowiecznej Rzeszy Niemieckiej. Brak znajomości dziejów tak ważnego sąsiada i pośrednika stanowi dostateczne uzasadnienie tematu wykładu. Jego przedmiotem są dzieje polityczne i rozwój ideologii cesarskiej, na których tle przedstawiam ewolucję państwa i społeczeństw ziem niemieckich w kontekście europejskim. Przemiany, jakim uległa Rzesza Niemiecka od X do XIV w., zadecydowały o specyficznym kształcie niemieckiej państwowości. Uniwersalistyczne i zajmujące hegemonialną pozycję w świecie łacińskim Cesarstwo przekształciło się w Rzeszę władztw terytorialnych, której monarcha opierał możliwości działania przede wszystkim na posiadłościach swojej rodziny. Modernizacja struktur państwowych przyniosła w większości państw europejskich powstanie narodowych monarchii stanowych. W Rzeszy splot różnych czynników spowodował, że przemiany organizacji władzy politycznej i terytorialnej przebiegały przede wszystkim w poszczególnych władztwach.. Dopiero w XV w. sformułowany został stanowy program reform, którego realizacja w 1495 r. i na następnych Reichstagach przyniosła przejściowe wzmocnienie wspólnych instytucji państwowych. Wykład przewidziany jest na dwa semestry z cezurą na tzw. Wielkim Bezkrólewiu 1256-1273. Uwzględniam najnowszy stan wiedzy.

Wykład ma zadanie zapoznać studentów z najważniejszymi elementami niemieckiego procesu dziejowego oraz aparatem pojęciowym używanym do jego analizy w historiografii niemieckiej. Obszar średniowiecznej Rzeszy Niemieckiej obejmował (w całości lub części) terytoria wchodzące w skład dzisiejszych państw: Niemiec, Austrii, Holandii, Belgii, Szwajcarii, Francji, Włoch, Danii, Czech, Polski, Słowenii. Uniwersalistyczne dążenia cesarzy i ich możliwości polityczne powodowały, że historia średniowiecznych Niemiec stanowi podstawowy trzon dziejów łacińskiej Europy w tej epoce.

Geneza Rzeszy sięga czasów rozpadu imperium karolińskiego w IX w. Nowym początkiem była integracja państwowa tzw. nowych księstw szczepowych pod panowaniem dynastii saskiej w X w., polegająca na odbudowie struktur władzy w ramach zmodyfikowanego modelu karolińskiego, powstaniu wspólnej nazwy i rozwinięciu po 962 cesarskiej ideologii imperialnej. Cesarz rzymski panował jednocześnie nad królestwem Niemiec, Italii (od 951) i Burgundii (od 1032). Głębokie przemiany, jakim podlegała Rzesza Niemiecka od czasów sporu o inwestyturę w XI w. miały charakter zasadniczej transformacji, która na wiele stuleci zadecydowała o specyficznym kształcie niemieckiej państwowości. W XII-XIV w można obserwować stopniowe przekształcanie uniwersalistycznego i zajmującego hegemonialną pozycję w świecie łacińskim cesarstwa w Rzeszę władztw terytorialnych (Landesherrschaft), której monarcha opierał możliwości działania przede wszystkim na posiadłościach swojej rodziny (Hausmachtkönigtum). Rządy dynastii Sztaufów przyniosły w 2 połowie XII w. reorganizację podstaw władzy i nowe sformułowanie ideologii cesarskiej, akceptującej samodzielną rolę książąt. Ich rola wzrosła w 1 połowie XIII w., kiedy unia z normandzkim królestwem Sycylii spowodowała przeniesienie punktu ciężkości polityki cesarskiej do Włoch. Dokonująca się modernizacja struktur państwowych w sytuacji elekcyjności tronu i splotu różnych czynników wewnętrznych spowodowały, że reorganizacja władzy politycznej i terytorialnej przebiegała przede wszystkim na płaszczyźnie poszczególnych władztw, a tylko. w niewielkim stopniu samej Rzeszy. Koncepcja sakralnego cesarstwa i oparte na nim roszczenia do panowania nad światem załamały się wraz z wygaśnięciem dynastii Sztaufów w połowie XIII w. W stosunkach wewnętrznych Niemiec powstałą w czasach tzw. Wielkiego Bezkrólewia 1256-1273 polityczną próżnię wypełnili książęta, którzy przejęli sprawę następstwa tronu całkowicie w swoje ręce i podporządkowali własnym interesom. W ciągu najbliższych kilkudziesięciu lat gra sił politycznych i społecznych zadecydowała o ukształtowaniu się nowych zasad ustroju Rzeszy. Utrwalił je w 1356 r Karol IV w Złotej Bulli., regulując uprawnienia kolegium elektorów. Mapa polityczna Rzeszy w XIV w. stanowiła zawiłą i ulegającą ciągłym zmianom gmatwaninę różnej wielkości władztw terytorialnych o różnym zakresie suwerenności i stopniu wewnętrznej konsolidacji. Rozbicie pogłębiały podziały dynastyczne i istnienie około stu wolnych miast. Rywalizacja wielkich rodzin Habsburgów, Wittelsbachów i Luksemburgów przyniosła przeniesienie punktu ciężkości politycznej na wschodnie obszary Niemiec. Nastąpiło całkowite niemal załamanie materialnych podstaw władzy cesarskiej. Jej podstawą stały się terytoria i posiadłości rodzinne. Niedorozwój instytucji państwowych i rozbicie polityczne nie przeszkadzały w trwaniu poczucia jedności. Rozwinięte w XII w. przejawy niemieckiego patriotyzmu nie zostały całkowicie przysłonięte przez interesy partykularne. Wraz z rozwojem w późnym średniowieczu stanowych form organizacji społeczeństwa powstawały warunki do wzmocnienia świadomości narodowej wspólnoty. Jej ważnym składnikiem była godność cesarska. W ciągu XV w. coraz głośniejsze były postulaty wewnętrznej reformy państwa, a od lat czterdziestych nazwę Święte Cesarstwo Rzymskie uzupełnił dodatek Narodu Niemieckiego. Podjęta w 1495 r. w Wormacji i na kilku następnych Reichstagach próba realizacji stanowego program reform (Reichsreform) przyniosła przejściowe wzmocnienie wspólnych instytucji państwowych.

Wykaz tematów przewidzianych w semestrze letnim:

„Dzieje Rzeszy Niemieckiej w średniowieczu”

część 2: od Wielkiego Bezkrólewia do reform ustrojowych przełomu XV i XVI w.

1. Sumaryczny przegląd problemów poruszanych w semestrze zimowym – główne elementy przemian Rzeszy Niemieckiej od jej powstania do Wielkiego Bezkrólewia

2. Problemy tzw. niemieckiej kolonizacji wschodniej i rozwój terytoriów na wschodzie m. in.: ziem austriackich, Miśni, Brandenburgii, Meklemburgii, Pomorza Zachodniego, Prus i Inflant; rozwój Hanzy Niemieckiej

3. Panowanie Rudolfa I Habsburga: próba przywrócenia instrumentów władzy cesarskiej i początki priorytetu rozbudowy władztwa rodzinnego

4. Początki dynastii Luksemburgów i próba wznowienia imperialnej polityki włoskiej

5. Kolejne elekcje, awans nowych rodzin cesarskich, załamywanie materialnych podstaw władzy królów niemieckich, rywalizacja Habsburgów i Luksemburgów

6. Ludwik Wittelsbach zwany Bawarskim – ostania faza konfliktu z papiestwem i suwerenność kolegium kurfirstów

7. Karol IV - geneza i konsekwencje Złotej Bulli 1356 jako podstawy ustroju politycznego Rzeszy

8. Karol IV – polityka wobec Czech i cele dynastyczne oraz ostateczne przeniesienie punktu ciężkości władzy na dobra rodzinne (Hausmachtkönigtum)

9. Rzesza w czasach wielkiej schizmy zachodniej, bezsilność Wacława IV, rosnąca samodzielność książąt, związki miast i rycerstwa

10. Zygmunt Luksemburski – sobór w Konstancji, wojny husyckie, sobór w Bazylei, zasady polityki wobec niemieckich terytoriów

11. Początki ruchu reformy Rzeszy i specyfika struktury stanowej, powstawanie państwowej symboliki i nacjonalizacja myślenia o Rzeszy jako wspólnocie

12. Fryderyk III wobec przemian wewnętrznych i zagrożeń zewnętrznych, powstanie Reichstagu

13. Ambicje polityczne i katastrofa Burgundii i polityka Maksymiliana, awans Habsburgów na scenie europejskiej, program reformy Rzeszy na Reichstagu w Wormacji 1495 i jego dalsze losy

14. Niemieckie terytoria w późnym średniowieczu – tendencje rozwojowe i charakterystyka wybranych przykładów awansu terytoriów dynastycznych

Założenia wstępne

Ciekawość świata i zainteresowanie skomplikowaną historią naszego niemieckiego sąsiada i kilku dalszych państw oraz regionów, których historyczne korzenie wywodzą się z średniowiecznej Rzeszy Nienieckiej, w tym: Austrii, Słowenii, Szwajcarii, Holandii, Alzacji i Lotaryngii, Luksemburga, Włoch, Szlezwiku i Holsztynu, Pomorza Zachodniego, Prus Wschodnich, Łotwy i Estonii

Literatura:

Literatura naukowa w języku polskim dotycząca dziejów Niemiec w średniowieczu jest uboga. W 2010 r. opublikowane zostało tłumaczenie nowej popularnej syntezy: Stefan Weinfuter, Niemcy w średniowieczu 500-1500, Warszawa 2010. Polecam jej lekturę. Nie może jednak pełnić roli podręcznika. Ujęcie jest zwięzłe i zostało skierowane do dzisiejszych czytelników niemieckich. Z tego zapewne powodu autor skupia się na dziejach Niemiec w obecnych granicach. Patrząc z punktu widzenia średniowiecza jest to perspektywa mocno anachroniczna. Na dodatek wiele problemów, podstawowych z punktu widzenia systematycznego wykładu uniwersyteckiego, zostało pominiętych Ważnym wydarzeniem jest tłumaczenie książki: G. Althof, Ottonowie. Władza królewska bez państwa, Warszawa 2010; publikacja zawiera wartościowy zarys dziejów pierwszej fazy kształtowania się państwa niemieckiego; por. tenże, Potęga rytuału. Symbolika władzy w średniowieczu, Warszawa 2011; ostatnio także fascynujący tom studiów J. Banaszkiewicza, Trzy po trzy o dziesiątym wieku, Kraków 2014; także J. Sochacki, Formowanie się wczesnośredniowiecznego państwa niemieckiego w latach 919-962, Słupsk 2014.

Starsze polskie podręczniki są w znacznym stopniu zdezaktualizowane i nie uwzględniają nowszych badań. Z punktu widzenia kompletności wykładu dziejów politycznych najlepszy jest: J. Krasuski, Historia Niemiec, wyd. 2, Wrocław 2005. Bardzo zwięzłe informacje zawiera:: Cz. Karolak, W. Kunicki, H. Orłowski, Dzieje kultury niemieckiej, Warszawa 2007. Można wymienić także: K. Tymieniecki, Dzieje Niemiec do początku ery nowożytnej, Poznań 1948; W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, wyd. 2, Wrocław 1990 (i następne); niezłe, ale zbyt zwięzłe ujęcie: A. Czubiński, J. Strzelczyk, Zarys dziejów Niemiec i państw niemieckich powstałych po II wojnie światowej, Poznań 1986; specyficzne problemy pojęciowe niemieckiej historiografii wyjaśnia H.-D Heimann, Wprowadzenie do historii średniowiecznej, Toruń 1999; dziejów Rzeszy częściowo dotyczą: H. Wereszycki, Historia Austrii, wyd. 2, Wrocław 1986; J. Wojtowicz, Historia Szwajcarii, wyd. 2, Wrocław 1989; J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, wyd. 2, Wrocław 1989; B. Wachowiak, A. Kamiński, Dzieje Brandenburgii-Prus na progu czasów nowożytnych (1500-1701), Poznań 2001;. o ustroju najwięcej informacji podaje M. Sczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, wyd. 9, Warszawa 1997; pewną wartość zachowuje O. Balzer, Historia ustroju Austrii w zarysie, Lwów 1908; ogólnikowo J. F. Noël, Święte cesarstwo, Warszawa 1998. Z nowszych prac szczegółowych: P. Dollinger, Dzieje Hanzy (XII-XVII wiek), Gdańsk 1975; J. Hauziński, Polityka orientalna Fryderyka II Hohenstaufa, Poznań 1976; tenże W kręgu uniwersalizmu średniowiecznego „Sacrum Imperium Romanum, Słupsk 1988; tenże, Imperator „końca świata”: Fryderyk II Hohenstauf (1194-1250), Gdańsk 2000 – nowe, poprawione wydanie: tenże, Fryderyk II Hohenstauf: cesarz rzymski, Poznań 2015 B. Zientara, Świt narodów europejskich, Warszawa 1985; Niemcy – Polska w średniowieczu, red. J. Strzelczyk, Poznań 1986; tenże, Otton III, Wrocław 2000; F. Seibt, Karol IV. Cesarz w Europie 1346-1378, Warszawa 1996; S. Gawlas, O kształt zjednoczonego Królestwa: niemieckie władztwo terytorialne a geneza społeczno-ustrojowej odrębności Polski, wyd 2, Warszawa 2000; także:E. W. Wies, Cesarz Henryk IV. Canossa i walka opanowanie nad światem, Warszawa 2000; tenże, Fryderyk Barbarossa: mit i rzeczywistość, Warszawa 1996; tenże, Cesarz Fryderyk II. Mesjasz czy antychryst, Warszawa 2000; ostatnio przetłumaczono na język polski klasyczną (1927-1931) monografię E. Kantorowicz, Fryderyk II 1194-1250, Oświęcim 2015, A. Paner, Luksemburgowie w Czechach. Historia polityczna ziem czeskich w latach 1310-1437, Gdańsk 2004; taże, Przemyślidzi, Gdańsk 2008; W. Iwańczak, Jan Luksemburski, Warszawa 2012; o pośredniczącej roli Rzeszy Niemieckiej wobec Polski i innych wschodnich sąsiadów nowe obserwacje w zbiorowym tomie: Ziemie polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem średniowiecznej Europy, red. S. Gawlas, Warszawa 2008; książka F. Prinz, Niemcy narodziny państwa. Celtowie, Rzymianie, Germanie, Warszawa 2007 dotyczy czasów wcześniejszych. Polecam także tomik; Rozkwit średniowiecznej Europy, red. H. Samsonowicz, Warszawa 2001.

Osobnym problemem są dzieje uwikłania badań historycznych w polityczne ideologie i przemiany społecznych funkcji pamięci, w tej sprawie za godne polecenia uważam: H. Olszewski, Nauka historii w upadku. Studium o historiografii i ideologii historycznej w imperialistycznych Niemczech, Warszawa-Poznań 1982; A. Wolff-Powęska, Pamięć – brzemię i uwolnienie. Niemcy wobec nazistowskiej przeszłości (1945-2010), Poznań 2011.

Literatura niemiecka jest trudna do ogarnięcia: standardowe ujęcie: Gebhardt, Handbuch der deutschen Geschichte, wyd. H. Grundmann, Stuttgart 1970-1976; obecnie pod redakcją A. Haverkamp’a przygotowywane jest całkowicie zmieniona nowa wersja, dotychczas ukazały się tomy 3, 5, 6 i 8: H. Keller, G. Althoff, Die Zeit der späten Karolinger und der Ottonen. Krisen und Konsolidierungen 888-1024; A. Haverkamp, Zwölftes Jahrhundert 1125-1198; W. Stürner, Dreizehntes Jahrhundert 1198-1273; H. Boockmann, H. Dormeier, Konzilien, Kirchen- und Reichsreform (1410-1495), Stuttgart 2005-2008; nowsze syntezy: w serii Die neue deutsche Geschichte: A. Haverkamp, Aufbruch und Gestaltung Deutschland 1056-1273, München 1993; Siedler deutsche Geschichte: H. K. Schulze, Hegemoniales Kaisertum Ottonen und Salier; H. Boockmann, Stauferzeit und spätes Mittelalter Deutschland 1125-1517; Propyläen Geschichte Deutschlands: H. Keller, Zwischen regionaler Begrenzung und universalem Horizont. Deutschland im Imperium der Salier und Staufer 1024 bis 1250, Berlin 1986; P. Moraw, Von offener Vefassung zu gestalteter Verdichtung. Das Reich im späten Mittelalter 1250 bis 1490, tamże 1985 (i nowe wydania); także B. Töpfer, E. Engel, Vom staufischen Imperium zum Hausmachtkönigtu. Deutsche Geschichte vom Wormser Konkordat 1122 bis zur Doppelwahl von 1314, Weimar 1976; H. Thomas Deutsche Geschichte des Spätmittelalters 1250-1500, Stuttgart 1983; H. Lieberich, H. Mitteis, Deutsche Rechtsgeschichte, München 1978; K. Kroeschell, Deutsche Rechtsgeschichte, t. 1-2, Opladen 1980; H. K. Schulze, Grundstrukturen der Verfassung im Mittelalter, t. 1-4, Stuttgart 1992-2011; O. Engels, Die Staufer, tamże 1994; Die Habsburger im Mittelalter von Rudolf i. bis Friedrich III, tamże 1994; orientacja w stanie badań: M. Borgolte, Sozialgeschichte des Mitelalters. Eine Forschungsbilanz nach der deutschen Einheit, München 1996; H. W. Goetz, Moderne Mediävistik. Stand und Perspektiven Mittelalterforschung, Darmstadt; 1999; szersze, ale na ogół znakomite przeglądy badań w poszczególnych tomikach z serii Enzyklopädie deutscher Geschichte, tu zwłaszcza: M. Borgolte, Die mittelalterliche Kirche, München 1992; K.-F. Krieger, König, Reich und Reichsreform im Spätmittelalter, tamże 1992; E. Boshof, Königtum und Königsherrschaft im 10. und 11. Jahrhundert, tamże 1993; W. Hartmann, Der Investiturstreit, tamże 1993; J. Ehlers, Die Entstehung des deutschen Reiches, tamże 1994; B. Schimmelpfennig, Könige und Fürsten nach dem Wormser Konkordat, tamże 1996; E. Schubert, Fürstliche Herrschaft und Territorium im späten Mittelalter, tamże 1996; D. Berg, Deutschland und seine Nachbarn 1200-1500, tamże 1997; W. Hechberger, Adel Ministerialität und Rittertum im Mittelalter, tamże 2004; ostatnio H. Müller, Die kirchliche Krise des Spätmittelalters, 2012; wysoką wartość mają tomiki Kohlhammer Urban Taschenbücher, m. in.: H. Beumann, Die Ottonen; G. Althoff, Die Ottonen (0becnie także w polskim tłumaczeniu), E. Boshof, Die Salier; O. Engels, Die Staufer; K. F. Krieger, Die Habsburger im Mittelalter; J. K. Hoensch, Die Luxemburger (stale nowe wydania); godna polecenia są też serie opracowań historii Europy: Oldenbourg Grundriß der Geschichte, tu tomy: J. Fried, Die Formierung Europas 840-1946; H. Jakobs, Kirchenreform und Hochmittellalter 1046-1215; U. Dirmleier, G. Fouquet, B. Fuhrmann, Europa im Spätmittelalter 1215-1378; E. Meuthen, Das 15. Jahrhundert, München (stale nowe wydania); Handbuch der Geschichte Europas, wyd. P. Blickle, tu tomy: H-W. Goetz, Europa im frühen Mittelalter 5000-10500; M. Borgolte Europa Entdeckt seine Vielfalt 1050-1250; M. North, Europa Expandiert 1250-1500, Stuttgart (stale nowe wydania); najnowsza panorama dziejów XIV w.: Die Goldene Bulle: Politik – Wahrnehmung – Rezeption, t. 1-2, wyd U. Hohensee i inni, Berlin 2009. Z prac w języku angielskim za godne polecenia uważam: B. Arnold, German Knighthood 1050-1300, Oxford 1985; tenże Princes and territories in Medieval Germany, Cambridge 1991 i liczne prace K. Leyser’a.

Efekty kształcenia:

Po uzyskaniu zaliczenia student powinien posiadać wiedzę niezbędną do zrozumienia przyczyn specyficznej ewolucji państwa niemieckiego oraz rozumieć podstawowe pojęcia stosowane przy analizie zjawisk politycznych i społecznych. Zdobyte umiejętności ułatwią samodzielną analizę i pokonywanie dystansu kulturowego różniącego świadomość historyczną społeczeństwa niemieckiego od jego wschodnich sąsiadów. Takie umiejętności pozwalają na kształtowanie otwartych postaw wobec wartości historycznego dziedzictwa europejskich narodów.

Metody i kryteria oceniania:

Wykład kończy się zaliczeniem na ocenę. Podstawą jest obecność, którą zmuszony jestem z konieczności traktować jako podstawowe kryterium. W końcu semestru przewidziany jest krótki test z najważniejszych poruszanych przeze mnie problemów. W przypadku niezgodności proponowanej oceny z aspiracjami studenta istnieje możliwość rozmowy na temat omawianych zagadnień. Dyżur w Zakładzie Nauk Pomocniczych w każdy czwartek, godz. 13-14

Zajęcia w cyklu "Semestr letni 2018/19" (zakończony)

Okres: 2019-02-16 - 2019-06-08
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Wykład, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Sławomir Gawlas
Prowadzący grup: Sławomir Gawlas
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Zaliczenie na ocenę
Wykład - Zaliczenie na ocenę
Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski.