Uniwersytet Warszawski - Centralny System UwierzytelnianiaNie jesteś zalogowany | zaloguj się
katalog przedmiotów - pomoc

Teorie kultury - wykład

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 3102-MTKW Kod Erasmus / ISCED: 14.7 / (0314) Socjologia i kulturoznawstwo
Nazwa przedmiotu: Teorie kultury - wykład
Jednostka: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Grupy: I rok studiów magisterskich
Punkty ECTS i inne: 5.00
zobacz reguły punktacji
Język prowadzenia: polski
Rodzaj przedmiotu:

obowiązkowe

Skrócony opis:

Cel i przedmiot zajęć: uporządkowanie, uzupełnienie i powtórzenie wiedzy z zakresu teorii kultury, nabytej w trakcie studiów. Wskazanie filozoficznych założeń i metodologicznych implikacji wybranych teorii dla praktyk etnograficznych oraz dla konstruowania antropologicznej narracji. Wykład ma pogłębić ogólną orientację studenta w klasycznych kierunkach etno – i antropologii oraz pomóc w przygotowaniu strategii badawczych i wyborze narzędzi analitycznych w pracy magisterskiej. Wykładowi towarzyszą ćwiczenia. Kontynuacją i uzupełnieniem „Teorii kultury” są „Najnowsze kierunki w antropologii”.

Pełny opis:

1. Epistemologia a dyskurs jako hasła statusu nauki i prawdy w nowoczesności i ponowoczesności.

Epistemologia i jej typy: pytania o status wiedzy i prawdy. Teoria rewolucji naukowych i „nauka normalna” (T. Kuhn). Paradygmat. Problem consensus omnium i kumulacji wiedzy w naukach społecznych i humanistyce; wieloparadygmatyczność. „Dyskurs” w poststrukturalizmie i postmodernizmie. „Natura” a „kondycja ludzka” oraz ich negacja. Model kondycji ponowoczesnej (F. Lyotard). Typologia nowoczesnych metanarracji i przyczyny ich rozpadu w społeczeństwach informatycznych. Nauka jako sztuka, rodzaj zabawy, gra językowa. Cel: zakłócenie porządku rozumu, opozycja wobec władzy i dyskursu dominującego. Paralogia. Tożsamość jednostki na skrzyżowaniu dyskursów/gier językowych. Rehabilitacja „małych opowieści”.

Literatura

M. Herzfeld, Epistemologie [w:] Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków 2004, s. 45-89.

J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, Warszawa 1997. (Tamże: M. Kowalska, Mała opowieść tłumacza, s. 5-17).

2. „Realizm naiwny” nowoczesnych paradygmatów a refleksyjność zwrotna - "realizm krytyczny".

Różne znaczenia realizmu. Kultura i społeczeństwo dwoma aspektami tej samej rzeczywistości. Etnografia jako podstawowa strategia antropologii kulturowej. Liberalna interpretacja Hammersleya i Atkinsona. Nowoczesne, konkurencyjne modele nauk społecznych i humanistyki: pozytywizm i naturalizm; relacje między badaczem i przedmiotem badania. "Realizm naiwny" a „realizm krytyczny”. "Refleksyjność zwrotna". Studia postkolonialne i „powrót antropologii do domu”. Przykłady projektów pozytywistycznych i współczesne funkcjonowanie ich elementów.

Literatura:

M. Hammersley, P. Atkinson, Co to jest etnografia? [w:] Metody badań terenowych, Poznań 2000, s. 11-33.

Słownik Socjologii i nauk społecznych, red. G. Marshall, red. nauk. pol. wyd. M. Tabin, Warszawa 2004 , (hasła: realizm, konstruktywizm, relatywizm kulturowy; pozytywizm; postęp).

3. Fenomenologiczne inspiracje studiów nad wiedzą zdroworozsądkową.

Fenomenologia E. Husserla jako filozofia inspirująca "zwrotność". Powrót do pierwotnych źródeł percepcji, bezpośredniego, pierwotnego doświadczenia; uprawomocnienie intuicji. Próba przezwyciężenia sprzeczności między obiektywizmem przedmiotu poznania (idealnego albo rzeczywistego) i subiektywizmem doświadczenia. Różnica między jednostkową rzeczą i istotą ogólną (eidos). Epoche a „praktyczna procedura” antropologii (T. Barfield). Socjologia A. Schütza: głównym przedmiotem zainteresowania jest myślenie potoczne, rzeczywistość konstruowana przez przeżywających ją ludzi. Centralne pojęcie wiedzy potocznej (zdroworozsądkowej) w teoriach P. Bergera i T. Luckmanna, etnometodologii, interakcjonizmie symbolicznym; i w antropologii (C. Geertz i M. Herzfeld).

Literatura:

Z. Benedyktowicz, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem I kulturą, “Etnografia Polska”, 1980, R.24, z.2, s. 9-46.

C. Geertz, Myśl potoczna jako system kulturowy [w:] Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, Kraków 2005, s. 81-100.

4. Antropologia interpretatywna. „Opis gęsty” C. Geertza: konstrukcja i retoryka „Głębokiej gry”.

Kryteria typologii autorytetu etnograficznego J. Clifforda według sposobu realizacji obserwacji uczestniczącej i jej tekstualizacji: autorytet doświadczeniowy: funkcjonalistyczny model badań terenowych, etnograficznego obrzędu przejścia i laboratorium. Autorytet interpretatywny: kultura jako tekst, twór ideacyjny; dialektyka doświadczenia i interpretacji. Intersubiektywna podstawa interpretacji: zobiektywizowane, "trwale ustalone ekspresje". Istota pisanej etnografii (C. Geertz): "opis gęsty" a "rozrzedzony". Przedmiotem a. interpretatywnej jest strumień dyskursu społecznego postrzegany w kategoriach zachowań symbolicznych. Analiza: porządkowanie struktur znaczenia. Mikroskala. Antropolog tłumaczem. Metafory tekstu, gry i dramatu w obrazie balijskości. Synekdocha.

Literatura:

J. Clifford, O autorytecie etnograficznym [w:] Kłopoty z kulturą, Warszawa 2000, s. 29-63.

C. Geertz, Opis gęsty: w poszukiwaniu interpretatywnej teorii kultury [w:] Interpretacje kultury. Wybrane eseje, Kraków 2005, s. 17-48.

C. Geertz, "Głęboka gra: uwagi o walkach kogucich na Bali. [w:] Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Kraków 2005, s. 461-510.

5. Verstehen i odmiany koła hermeneutycznego a „opis gęsty”.

Verstehen (powtórne przeżycie) w filozofii życia W. Diltheya; powiązanie przeżycia, ekspresji i rozumienia jako podstawa metodologii nauk historycznych. Koło hermeneutyczne, czyli kolista struktura rozumienia, od F. Schleiermachera i W. Diltheya poprzez M. Heideggera (przedrozumienie) i H. G. Gadamera (dowartościowanie przesądów). Geertza opis gęsty jako tekstualizacja "koła hermeneutycznego" na przykładzie Głębokiej gry. Balijska walka kogutów: instytucja kultury i rodzaj synekdochy; zdarzenie typowe, uniwersalne / paradygmatyczne; korelacja rytualnej ofiary i zachowań ekonomicznych. Znaczenie pojęcia "głębokiej gry" w języku liberalnego utylitaryzmu J. Benthama i w kategoriach Weberowskich zachowań symbolicznych. Wyjaśnianie rozumiejące M. Webera jako procedura dyskursywna. Typ idealny. Etyka protestancka i "duch kapitalizmu". Typologie a stereotypy.

Literatura:

Max Weber, Asceza i duch kapitalizmu [w:] Szkice z socjologii religii, Warszawa, 1984, s. 88-110.

OSS, hasła: Weber Max, typ idealny, charyzma, biurokracja, utylitaryzm.

Peter L. Berger, Zaproszenie do socjologii, Warszawa 1997, s. 91-141 (Roz.V: Społeczeństwo w człowieku; Roz. VI: Społeczeństwo jako dramat).

6. Surrealizm etnograficzny. Mistrzowie podejrzeń, mistrzowie hermeneutyki.

Hermeneutyki redukcyjne Nietzschego i Freuda: krytyka schematów kulturowych. Genealogia moralności. Czy Nietzsche jest ojcem współczesnej antropologii? Relatywizacja prawdy - problem filozoficzny a praktyka antropologa. S. Freud: model osobowości; podmiot jako konstrukcja. Psychika strukturą znaczącą, która wymaga interpretacji. Projekcja i przemieszczenie.

Symptomy kryzysu i zmiany: kultura i języki tracą naturalność. Tożsamość jako kulturowy artefakt, ograniczony zestawem zbiorowych kodów. Typy idealne surrealizmu etnograficznego i antropologicznego humanizmu według J. Clifforda. Etnografia surrealistyczna. Cechy "etnograficznej subiektywności". Transgresja zakazu jako podstawowy mechanizm kultury (G. Bataille). Postawa demistyfikacji wobec własnej kultury; postulat surrealizmu: bliskie i znajome uczynić obcym i dziwnym. Ironiczna postawa obserwacji uczestniczącej: kondycja bycia poza centrum, na pograniczu nauki i sztuki. Nieprzystawalność odmiennych konwencji kulturowych jako naturalne źródło etnograficznego surrealizmu. Kolaż.

.

Literatura:

J. Clifford, O surrealizmie etnograficznym [w:] Kłopoty z kulturą, Warszawa 2000, s. 133-167.

J. Lechte, Sigmund Freud; Fryderyk Nietzsche [w:] Panorama współczesnej myśli filozoficznej. Od strukturalizmu do postmodernizmu, Warszawa 1999, s. 45-51 i 373-380.

7. Język mówi nami. Antropologie interpretatywna i strukturalna jako komplementarne źródła metodologii.

Językowy model kultury. Źródła znaczenia w strukturalizmie (ukryta, nieświadoma "struktura": fundament płynnej, zmiennej rzeczywistości społecznej) i w hermeneutyce (działanie społeczne: interpretacja symbolicznej ekspresji w nowym kontekście). Strukturalistyczna koncentracja na społecznym, zobiektywizowanym aspekcie języka/kultury jako systemu komunikacji. Hermeneutyczny model dialogu. Tekst kultury za-dany, żyje dzięki repetycji, spełnia się w reprezentacjach. Zmiana relacji między podmiotem a przedmiotem poznania/interpretacji; cel: "przyswojenie", "stopienie horyzontów". Prawda przeciwstawiona Metodzie.

Refleksyjność i metodyka: kwestionariusz jako scenariusz/ dyspozycja rozmowy, konkretyzowany w kolejnych projekcjach i negocjowaniu znaczeń. Ricoeur a Gadamer: symboliczne ekspresje w sferze religii i sztuki. 3 wzory "spotkania z obcością" odpowiadają 2 omówionym modelom nauki i realizmowi krytycznemu. Niebezpieczne skrajności: uprzedmiotowienie i popadanie w subiektywizm. "Podatność na zranienie", "rozdarcie" jako "otwieranie zamkniętego autorytetu" (Clifford). "Podrażnienie przesądów" (Gadamer).

Literatura:

J. Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", 1992, R. 46, nr 1, s. 3-17.

P. Ricoeur, Wyjaśnianie i rozumienie [w:] Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, Warszawa1989, s. 156-179.

8. Antropologia strukturalna Claude Lévi-Straussa.

Struktura (system reguł języka, społeczeństwa lub kultury) ważniejsza niż działanie (które przebiega w jej ramach), jest fundamentem płynnej, zmiennej rzeczywistości. Język, społeczeństwo, kultura wytwarzane przez ponadindywidualne struktury są systemami różnic. Usunięty z centrum analizy podmiot zastępuje koncepcja jaźni. Zróżnicowanie systemów wynika ze zmiennych relacji między elementami struktury - analiza dotyczy tychże relacji.

Kluczowe pojęcia językoznawstwa F. De Saussure’a: langue:parole, synchronia:diachronia, znaczący: znaczony (przedmiot mentalny, pojęcie w przeciwieństwie do referenta, obiektu w rzeczywistym świecie) oraz syntagmatyczny : asocjacyjny (paradygmatyczny). Znaczące i znaczone tworzą znak językowy, który jest arbitralną konstrukcją.

Podstawowe założenia strukturalizmu i zasada transformacji wg. C. Lévi-Straussa. Pojęcie struktury, cel analizy i podstawowe pojęcia: "różnica" i "relacja" zastosowane w analizie symbolicznych struktur pokrewieństwa, języka, wymiany dóbr, mitu.

Literatura:

C. Lévi-Strauss, Analiza strukturalna w językoznawstwie i antropologii [w:]Antropologia strukturalna, Warszawa 2000, s. 35-54.

C. Lévi-Strauss, Totemizm dzisiaj, Warszawa 1998. [Minimum: s. 5-22 + s. 97-136).

9. Poststrukturalizm, czyli od langue do parole. Semiologia Rolanda Barthes'a. Michel Foucault i praktyki dyskursywne.

Dwa wymiary języka: denotacyjny i konotacyjny, a Saussurowskie aspekty langue i parole; Zmiana perspektywy: zainteresowanie historycznym, przygodnym parole jako wyróżnik poststrukturalizmu. Dwa systemy sygnifikacji (wytwarzania znaczenia) według Barthesa. Mit - poziom parole, i jego "naturalizacja" (przestawienie szeregów natury i kultury). Mit jako system semiotyczny II rzędu lub metajęzyk, bliskoznaczny ideologii. Odrzucenie idei czystego, stabilnego znaczenia denotacji i opozycji. Znaczenie podlega negocjacjom; walka ideologiczna jest rywalizacją o sens znaków. Aktywna rola odbiorcy w wytwarzaniu znaczeń. Nie istnieje pojedyncze źródło sensu, jest on wynikiem związków między tekstami. Wszelkie znaczenie nosi w sobie ślady innych znaczeń z innych miejsc.

Foucault: zainteresowanie czasową stabilizacją znaczenia w dyskursie. Dyskurs efektem łączenia i ustalania wypowiedzi pod wpływem konkretnych warunków materialnych i historycznych, jednoczy język i praktykę; odnosi się do wytwarzania wiedzy poprzez język: nadaje znaczenie obiektom materialnym i praktykom społecznym. Reguluje to, co się mówi w określonych warunkach, kto może mówić, kiedy i w jakich okolicznościach. Jednostką dyskursu jest wypowiedź. Reżimy prawdy (uporządkowane sfery języka) obejmują zwłaszcza relacje władzy i wiedzy. Archeologia wiedzy: koncentracja na granicach i nieciągłościach. Genealogia wywodzi rodowód wiedzy ze źródła władzy nowoczesnych instytucji.

R. Barthes, Mit, dzisiaj [w:] Mitologie, Warszawa 2000, s. 239-296,

M. Foucault, Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych, Gdańsk 2000, s. 8-38.

10. Znaczenie i status „epistemologii”, „ideologii” i „dyskursu" w perspektywie antropologii postmodernistycznej.

Pragmatyzm R. Rorty'ego: odrzucenie roszczeń filozofii do roli uniwersalnej, pewnej podstawy wiedzy - filozofii jako substytutu religii dla intelektualistów i próby ucieczki od historii. Epistemologia oparta na myśli Locka, Kartezjusza i Kanta, wraz z koncepcją umysłu jako zwierciadła natury, mają charakter przygodny, historyczny. Wittgenstein, Heidegger i Dewey: postulat porzucenia koncepcji poznania jako trafnego przedstawienia. Hermeneutyka Rorty’ego: filozofia "rewolucyjna" (analogiczna do nauki rewolucyjnej Kuhna), cywilizowana konwersacja o znaczeniu terapeutycznym, "pasożytująca" na konstruktywnych wysiłkach tych filozofów, których układ odniesienia kwestionuje. W nowej kulturze ideał poznania obiektywnego zastąpiony przez ideał doskonalenia estetycznego.

Foucault: wyobrażenia są problemem kulturowym. "Poprawne wyobrażenia" określają różne dziedziny i praktyki społeczne. Sprzeciw wobec marksistowskiej koncepcji ideologii, wraz z epistemologią wykazującej nostalgię za wiedzą pewną. Anulowanie ich problemu przez wprowadzenie kategorii dyskursu, nadrzędnego wobec prawdy, która tworzy się w jego granicach. Zerwanie z oświeceniową metaforą głębi. Dyskurs ogranicza się do powierzchniowego poziomu materialnych skutków i czynności: w rzeczach nie kryje się znaczenie, w dziejach nie ma koniecznego porządku, za działaniem nie stoi konkretny podmiot. Celem jest analiza "regulaminów praktyk", przeciwstawiona historii idei.

P. Rabinow, Wyobrażenia są faktami społecznymi [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Warszawa 1999, s. 88-122.

R. Rorty, Filozofia a zwierciadło natury, Warszawa 1994, s. 9-17.

11. Postmodernizm a tekstualizm Jamesa Clifforda. Metaantropologia: klasyfikacja antropologicznych praktyk dyskursywnych.

Charakterystyka postmodernizmu wg J.-F. Lyotarda i F. Jamesona. P. Rabinow: wnioski dla antropologii i propozycje strategii badawczych po odrzuceniu epistemologii (Rorty) i uznaniu wpływu władzy na produkowanie prawdy (Foucault). Antropologia interpretatywna Geertza a meta-antropologia tekstualna (antropologia antropologii) Clifforda. Przedmiot: antropologiczne wyobrażenia innego; "zbawczy" i "pasożytniczy" charakter jego pracy).

Dwa źródła autorytetu etnograficznego: doświadczenie pracy terenowej i jego "stłumienie" w tekście. Propozycja systemu klasyfikacyjnego tekstów antropologicznych według kryterium "tłumienia dialogicznego wymiaru pracy terenowej". Rozproszenie autorytetu vs. kontrola autorska jako przeciwstawne bieguny osi klasyfikacyjnej tekstów (model Dickensa vs model Flauberta). Odmowa określenia hierarchii 4 form autorytetu. Obawa przed przemieszczeniem autorytetu etnograficznego (por. Freud). Rabinow: krytyka postawy „panoptycznej” Clifforda – zarzut braku samoreferencyjności. Dlaczego Clifford jest dans le vrai ("w prawdzie"), czyli cechy piśmiennictwa postmodernistycznego. Neutralna pozycja autora a niezdolność do autorefleksji. Rabinowa antropologia antropologii: postulat badania polityki interpretacji w środowisku akademickim.

Literatura:

P. Rabinow, Wyobrażenia są faktami społecznymi [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Warszawa 1999, s. 88-122.

J. Clifford, O autorytecie etnograficznym [w:] Kłopoty z kulturą, Warszawa 2000, s. 29-63.

12. Dramat społeczny i przełom performatywny. Antropologia Victora Turnera.

Proces rytualny od A. Van Gennepa po V. Turnera. Liminalność i communitas. Liminoidalność. Antropologia doświadczenia i widowisk. Dramat społeczny i jego scenariusz. Tryb subjunctive. Analiza ekspresji kulturowej w kategoriach performance. Przełom performatywny jako próba odzyskania sprawczości.

V. Turner, Liminalność i gatunki performatywne [w:] Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego. Red. J. MacAloon. Przeł. K. Przyłuska-Urbanowicz. Warszawa 2009, s. 39-74.

E. Domańska, „Zwrot performatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie”,

2007 nr 5, s. 48-61

13. Kultura ponowoczesna – teorie krytyczne. Propozycje pojęć analitycznych.

Krytyka społeczeństwa konsumpcyjnego F. Jamesona. Czas w epoce ponowoczesnej. Praktyka pastiszu. Proces utowarowienia. Simulacra. Hiperrzeczywistość. Homo organisationis. Tożsamości na sprzedaż w zestawach ready made. Odwrotne stanowisko, w skrajnej formie populistyczne, akcentuje demokratyczny charakter kultury ponowoczesnej: świadomą grę jej uczestników formą i znaczeniem za pośrednictwem towarów-znaków, konstruowanie wielorakich tożsamości - osobistych stylów. Publiczność i jej praktyki codzienności; la perruque (M. de Certeau). Theory fiction J. Baudrillarda: kultura jako przepływ obrazów pozbawionych hierarchii z centralną metaforą ekranu telewizyjnego. Implozja: załamanie różnicy między rzeczywistością a symulacjami (w tym między TV a sferą społeczną), sferą publiczną i prywatną, sztuką i rzeczywistością itd. Fascynacja symulacjami i obrazami jako reakcja na zanikające znaczenie. Czysta forma „antyetnologii”. Towary nabierają wartości znakowej kosztem użytkowej, wskazują / tworzą wartość społeczną jednostek i grup. Konsumpcja znaków. Analogia między pastiszem a simulacrum.

J. Baudrillard, Precesja symulakrów [w:] Postmodernizm, red. S. Nycz, Kraków 1996, s. 175-189.

F. Jameson, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne [w:] Postmodernizm, red. S. Nycz, Kraków 1996, s. 190-219.

U. Eco, Podróż do hiperrealności [w:] Semiologia życia codziennego, Warszawa 1966, s.11-73.

14. Spory o kulturę ponowoczesną. Inny postmodernizm i to, co po nim.

Charles Taylor: bolączki współczesności i "etyka autentyczności" jako wymagający ideał podmiotowości; jej romantyczna geneza. Projekt antropologii Kirsten Hastrup według Drogi do antropologii: charakter eksperymentalny, współudział antropologa w dramacie społecznym. Znaczenie praesens ethnographicum w kontekście doświadczenia badawczego. Fieldnotes i headnotes. Wyobraźnia podstawą interpretacji, prawda intersubiektywną konstrukcją, opis „w języku kontrastu” zakłada zgodę co do skali wartości, która pozwala oceniać zarówno kategorie „ich” jak i „nasze”. Antropologia jako remedium na „trzy bolączki”?

K. Hastrup, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, Kraków 2008, Roz. 1, s. 21-38; Roz. 3, s. 59-74.

Ch. Taylor, Etyka Autentyczności, Kraków 2002.

Ag. Bielik-Robson, Inna nowoczesność. Pytania o współczesną formę duchowości, Kraków 2000.

N. K. Denzin, Y. S. Lincoln, Wprowadzenie. Dziedzina i praktyka badań jakościowych [w:] Metody badań jakościowych. Red. N.K. Denzin, Y. S. Lincoln, Warszawa 2009, t. 1-2.

Bruno Latour, Polityka natury. Nauki wkraczają do demokracji, Warszawa 2009.

Literatura:

j. w.

Efekty uczenia się:

Wykład ma podsumować i uzupełnić wiedzę dotyczącą teorii kultury, zdobytą w poprzednich semestrach, oraz stanowić pomoc i inspirację w pracy na seminariach magisterskich.

Metody i kryteria oceniania:

dopuszczalne dwie nieobecności nieusprawiedliwione

Zajęcia w cyklu "Semestr letni 2018/19" (zakończony)

Okres: 2019-02-16 - 2019-06-08
Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Wykład, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Hanna Zowczak
Prowadzący grup: Hanna Zowczak
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Egzamin

Zajęcia w cyklu "Semestr letni 2019/20" (jeszcze nie rozpoczęty)

Okres: 2020-02-17 - 2020-06-10

Wybrany podział planu:


powiększ
zobacz plan zajęć
Typ zajęć: Wykład, 30 godzin więcej informacji
Koordynatorzy: Hanna Zowczak
Prowadzący grup: Hanna Zowczak
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Egzamin
Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski.